«Бастауыш мектепте функционалдық сауаттылықты қалыптастыру»

Баяхметова Раиса Абдихамитовна, Бастауыш сынып мұғалімі, «Саурық батыр ауылындағы орта мектебі Бірлік бастауыш мектебімен» КММ, Қазақстан, Алматы облысы, Жамбыл ауданы

«Бастауыш мектепте функционалдық сауаттылықты қалыптастыру»

«Бастауыш мектепте функционалдық сауаттылықты қалыптастыру»

Кіріспе

Қазіргі таңда әлемдік білім беру кеңістігінде білім сапасына қойылатын талаптар түбегейлі өзгеріп отыр. Ақпарат көлемінің жылдам өсуі, қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуы, технологиялық прогресс білім алушылардан тек теориялық білімді меңгеруді ғана емес, сол білімді өмірде қолдана алуды талап етеді. Осыған байланысты функционалдық сауаттылықты қалыптастыру білім беру жүйесінің басты міндеттерінің біріне айналды.

Қазақстан Республикасында білім мазмұнын жаңарту аясында функционалдық сауаттылықты дамытуға ерекше көңіл бөлінуде. Бастауыш мектеп – баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуының бастапқы және аса маңызды кезеңі. Сондықтан функционалдық сауаттылықтың негізі дәл осы кезеңде қалануы тиіс.

Функционалдық сауаттылық ұғымының теориялық негіздері

Ғылыми әдебиеттерде функционалдық сауаттылық ұғымы әртүрлі тұрғыда түсіндіріледі. Жалпы алғанда, функционалдық сауаттылық – адамның әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуі үшін қажетті білім, білік және дағдылардың жиынтығы.

Бастауыш мектеп деңгейінде функционалдық сауаттылық келесі қабілеттерді қамтиды:

• оқу әрекетін саналы түрде орындау;
• ақпаратты қабылдау, өңдеу және қолдану;
• қарапайым мәселелерді өз бетінше шешу;
• қарым-қатынас мәдениетін меңгеру;
• өзіндік пікір қалыптастыру.

Бұл қабілеттер баланың әрі қарайғы оқуына және өмірлік дағдыларының дамуына негіз болады.

Функционалдық сауаттылықтың бастауыш мектептегі маңызы

Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңыздылығы келесі факторлармен анықталады:

• бастауыш сынып оқушысының танымдық белсенділігін арттыру;
• оқу үдерісіне қызығушылық қалыптастыру;
• өздігінен білім алуға үйрету;
• өмірлік жағдаяттарға бейімдеу;
• тұлғалық дамуға ықпал ету.

Функционалдық сауаттылығы қалыптасқан оқушы алған білімін тек мектеп қабырғасында ғана емес, күнделікті өмірде де тиімді пайдалана алады.

Бастауыш мектептегі функционалдық сауаттылықтың құрылымы

Функционалдық сауаттылық бірнеше өзара байланысты компоненттерден тұрады:

Оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығы – мәтінді түсініп оқу, негізгі ақпаратты анықтау, мазмұнын талдау және қорытынды жасау қабілеті. Бұл дағды бастауыш мектепте барлық пәндер арқылы қалыптасады.

Жазу сауаттылығы

Жазу сауаттылығы – өз ойын жазбаша түрде сауатты, жүйелі жеткізе білу. Диктант, мазмұндама, шығармашылық жұмыстар жазу арқылы оқушылардың жазу дағдылары дамиды.

Математикалық сауаттылық

Математикалық сауаттылық – сандық ақпаратпен жұмыс істей білу, есептерді өмірмен байланыстыра шешу, логикалық ойлау қабілетін дамыту.

Жаратылыстану сауаттылығы

Жаратылыстану сауаттылығы – қоршаған орта құбылыстарын түсіну, бақылау, зерттеу жүргізу, табиғатқа жауапкершілікпен қарау.

Коммуникативтік сауаттылық

Коммуникативтік сауаттылық – оқушының өз ойын еркін жеткізе алуы, тыңдай білуі, пікір алмасуы және ұжымда жұмыс істей білуі.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың әдіс-тәсілдері

Бастауыш мектепте функционалдық сауаттылықты дамыту үшін келесі әдістер тиімді болып табылады:

• проблемалық оқыту;
• ойын технологиялары;
• жобалық жұмыс;
• топтық және жұптық жұмыс;
• өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар;
• пәнаралық байланыс.

Бұл әдістер оқушылардың белсенділігін арттырып, оқу үдерісін қызықты етеді.

Мұғалімнің кәсіби рөлі

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда бастауыш сынып мұғалімінің рөлі ерекше. Мұғалім:

• оқушыға бағытталған оқытуды жүзеге асыруы;
• оқушының жеке ерекшеліктерін ескеруі;
• қолайлы білім беру ортасын қалыптастыруы;
• оқушыларды ынталандырып, қолдауы тиіс.

Мұғалімнің кәсіби шеберлігі функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың табысты болуына тікелей әсер етеді.

Функционалдық сауаттылық пен заманауи білім беру

Қазіргі білім беру жүйесінде функционалдық сауаттылық ақпараттық-коммуникациялық технологиялармен тығыз байланысты. Цифрлық ресурстарды қолдану оқушылардың ақпараттық сауаттылығын арттырып, оқу үдерісінің тиімділігін күшейтеді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, бастауыш мектепте функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – ұзақ мерзімді, жүйелі және мақсатты жүргізілетін үдеріс. Бұл үдеріс оқушының интеллектуалдық, әлеуметтік және тұлғалық дамуына ықпал етеді.

Функционалдық сауаттылық – сапалы білімнің негізгі көрсеткіші. Сондықтан бастауыш мектеп мұғалімдері оқыту үдерісін оқушының өмірлік дағдыларын дамытуға бағыттауы тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Функционалдық сауаттылықты дамыту тұжырымдамасы. – Астана, 2020.
2. Әбдіғалиева Г. Қ. Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2019.
3. Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2018.
4. Сейталиев А. С. Білім берудегі инновациялық технологиялар. – Алматы, 2021.
5. OECD. PISA халықаралық зерттеулері материалдары. – 2019.
6. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы, 2017.