Оқушылардың функционалдық сауаттылығының құрамдас бөліктерінің бірі ретінде бастауыш мектепте оқырмандық сауаттылықты қалыптастыру

Рыскулбекова Алма Жалеловна, Бастауыш сынып мұғалімі, «Саурық батыр ауылындағы орта мектебі Бірлік бастауыш мектебімен» КММ, Қазақстан, Алматы облысы, Жамбыл ауданы

Оқушылардың функционалдық сауаттылығының құрамдас бөліктерінің бірі ретінде бастауыш мектепте оқырмандық сауаттылықты қалыптастыру

Оқушылардың функционалдық сауаттылығының құрамдас бөліктерінің бірі ретінде бастауыш мектепте оқырмандық сауаттылықты қалыптастыру

Аннотация

Бұл мақалада бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастырудағы оқырмандық сауаттылықтың теориялық негіздері мен практикалық маңызы жан-жақты қарастырылады. Оқырмандық сауаттылықты дамыту арқылы оқушылардың мәтінді түсіну, ақпаратты талдау, өз ойын жүйелі жеткізу және алған білімін өмірде қолдану қабілеттерін жетілдіру жолдары сипатталады. Сонымен қатар, бастауыш сыныпта оқырмандық сауаттылықты қалыптастыруда қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдер мен мұғалімнің рөлі айқындалады. Мақала бастауыш сынып мұғалімдеріне, әдіскерлерге және білім беру саласының мамандарына арналған.

Түйін сөздер: функционалдық сауаттылық, оқырмандық сауаттылық, бастауыш білім, мәтінмен жұмыс, оқу әрекеті, сыни ойлау.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесіне қойылатын талаптар түбегейлі өзгеруде. Бүгінгі таңда оқушыға тек білім беру жеткіліксіз, ең бастысы – сол білімді өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алатын функционалды сауатты тұлға қалыптастыру. Осы мақсатқа жетудің негізгі кезеңі – бастауыш мектеп.

Бастауыш сыныпта оқушының оқу, жазу, тыңдау, сөйлеу дағдылары қалыптасады. Бұл дағдылардың ішінде оқырмандық сауаттылық ерекше орын алады, себебі ол барлық пәндерді меңгерудің іргетасы болып табылады. Оқырмандық сауаттылық дамымаған жағдайда оқушы оқу материалын толық түсінбей, білімді үстірт қабылдауға бейім болады.

Функционалдық сауаттылықтың мәні мен маңызы

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін күнделікті өмірде, қоғамда, оқу мен еңбек барысында пайдалана алу қабілеті. Ол тұлғаның әлеуметтік бейімделуіне, өздігінен шешім қабылдауына және жауапкершілік алуына мүмкіндік береді.

Функционалдық сауаттылық бірнеше құрамдас бөліктерден тұрады. Оларға:

• оқырмандық сауаттылық;
• математикалық сауаттылық;
• жаратылыстану-ғылыми сауаттылық;
• ақпараттық-коммуникациялық сауаттылық жатады.

Осы құрамдас бөліктердің ішіндегі жетекші рөлді оқырмандық сауаттылық атқарады, себебі мәтінді түсіну мен талдау барлық оқу әрекетінің негізі болып табылады.

Оқырмандық сауаттылық ұғымы

Оқырмандық сауаттылық – оқушының әртүрлі мәтіндерді түсініп оқуы, ондағы ақпаратты таба білуі, мазмұнын талдауы, бағалауы және алынған мәліметті нақты өмірлік жағдайларда қолдана алу қабілеті.

PISA халықаралық зерттеулерінде оқырмандық сауаттылыққа ерекше мән беріледі. Бұл зерттеулер оқушының тек мәтінді оқып шығуын емес, оны түсіну, интерпретациялау және ой қорыту деңгейін анықтауға бағытталған.

Бастауыш мектепте оқырмандық сауаттылықты қалыптастырудың ерекшеліктері

Бастауыш мектеп кезеңі – оқырмандық сауаттылықты қалыптастырудың ең қолайлы уақыты. Бұл кезеңде:

• оқушының оқу техникасы дамиды;
• мәтінге қызығушылығы қалыптасады;
• оқу әрекетіне деген жағымды көзқарас орнығады.

Оқырмандық сауаттылықты қалыптастыру барысында оқушыларды:

• саналы, түсініп оқуға;
• мәтіннің тақырыбы мен негізгі ойын анықтауға;
• кейіпкерлер әрекетіне баға беруге;
• мәтін мазмұны бойынша қорытынды жасауға үйрету қажет.

Мәтінмен жұмыс – оқырмандық сауаттылықтың негізі

Мәтінмен жұмыс оқырмандық сауаттылықты дамытудың негізгі құралы болып табылады. Мәтінмен жұмыс барысында оқушылар:

• ақпаратты іздеуді;
• маңызды және қосымша ақпаратты ажыратуды;
• мәтін мазмұнын жоспар бойынша баяндауды;
• мәтінге қатысты өз пікірін білдіруді үйренеді.

Мәтін түрлері (көркем, ғылыми, ақпараттық, публицистикалық) арқылы жұмыс жасау оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, дүниетанымын қалыптастырады.

Оқырмандық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдері

Бастауыш сыныпта оқырмандық сауаттылықты дамыту үшін келесі әдіс-тәсілдер тиімді:

• Мәнерлеп оқу – мәтіннің мазмұнын терең түсінуге ықпал етеді;
• Сұрақ қою технологиясы – оқушыны ойлануға және жауап іздеуге үйретеді;
• Диалогтік оқыту – оқушылардың пікір алмасу дағдысын дамытады;
• Сыни ойлау стратегиялары – мәтінге баға беруге үйретеді;
• Шығармашылық жұмыстар – мәтін мазмұнын өмірмен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Мұғалімнің кәсіби рөлі

Оқырмандық сауаттылықты қалыптастыруда мұғалім бағыттаушы, ұйымдастырушы рөлін атқарады. Мұғалім:

• оқу тапсырмаларын жүйелі түрде ұйымдастыруы;
• оқушының жас ерекшелігін ескеруі;
• қызықты әрі мазмұнды мәтіндерді таңдауы қажет.

Сонымен қатар, мұғалім оқушылардың еркін пікір айтуына, өз ойын дәлелдеуге мүмкіндік жасауы тиіс. Бұл оқушылардың функционалдық сауаттылығының дамуына тікелей әсер етеді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, бастауыш мектепте оқырмандық сауаттылықты қалыптастыру – оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытудың негізгі шарты. Оқырмандық сауаттылығы дамыған оқушы ақпаратты дұрыс қабылдайды, оны талдай алады және алған білімін өмірде қолдануға бейім болады. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімдері оқу үдерісінде оқырмандық сауаттылықты дамытуға бағытталған әдіс-тәсілдерді жүйелі түрде қолдануы қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы.
3. Әбілқасымова А.Е. Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру теориясы мен практикасы. – Алматы, 2019.
4. Нұрғалиева Г.К. Бастауыш мектепте оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2018.
5. OECD. PISA: Reading Literacy Framework. – Paris, 2019.
6. Сыздықова Р. Оқушылардың оқу сауаттылығын дамыту жолдары. – Алматы, 2020.