Биология сабағында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мақсатында оқытудың әртүрлі формаларын пайдалану

Жанайдар Гүлжамал Бақытқызы, Биология пәнінің мұғалімі, «№ 23 орта мектеп» мемлекеттік коммуналдық мекемесі, Қазақстан, Алматы облысы,  Іле ауданы

Биология сабағында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мақсатында оқытудың әртүрлі формаларын пайдалану

Биология сабағында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мақсатында оқытудың әртүрлі формаларын пайдалану

формалары мен әдістерінің педагогикалық маңызы жан-жақты қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде тұлғаның шығармашылық әлеуетін дамыту, танымдық белсенділігін арттыру және зерттеушілік дағдыларын қалыптастыру басты міндеттердің бірі болып табылады. Осыған байланысты биология сабақтарында дәстүрлі және инновациялық оқыту формаларын тиімді үйлестіру жолдары талданады. Мақалада жобалық, зерттеушілік, топтық және интерактивті оқыту формаларының оқушылардың шығармашылық ойлауын дамытудағы рөлі ғылыми-әдістемелік тұрғыда негізделеді.

Түйін сөздер: биология, шығармашылық қабілет, оқыту формалары, инновациялық технологиялар, жобалық оқыту, зерттеушілік қызмет, танымдық белсенділік.

Кіріспе

Қазіргі қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуы білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі мектеп түлегі тек пәндік білімді меңгерген ғана емес, сонымен қатар шығармашылық тұрғыда ойлай алатын, өз ойын еркін жеткізетін, өмірлік жағдаяттарда білімін қолдана білетін тұлға болуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту – білім беру үдерісінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

Биология пәні оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда ерекше орын алады. Себебі бұл пән табиғи құбылыстарды, тірі ағзалардың құрылымы мен қызметін, олардың қоршаған ортамен байланысын зерттейді. Биология сабағында оқушылар бақылау жүргізіп, тәжірибе жасап, болжам ұсынып, нәтижелерді талдау арқылы шығармашылық және зерттеушілік қызметке тартылады. Сондықтан биологияны оқытуда оқытудың әртүрлі формаларын пайдалану оқушылардың шығармашылық әлеуетін дамытуға кең мүмкіндік береді.

Негізгі бөлім

1. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытудың педагогикалық негіздері

Шығармашылық қабілет – тұлғаның жаңа идеялар тудыру, мәселелерді дәстүрлі емес жолмен шешу, өз ойын дербес және еркін жеткізе алу қабілеті. Педагогика ғылымында шығармашылық қабілетті дамыту оқушының жеке тұлғалық дамуының негізгі көрсеткіштерінің бірі ретінде қарастырылады.

Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту оқу үдерісінде белсенді оқыту әдістерін қолданумен тығыз байланысты. Биология сабақтарында шығармашылық тапсырмалар, проблемалық сұрақтар, тәжірибелік жұмыстар арқылы оқушылардың логикалық ойлауы, қиялы және ғылыми дүниетанымы қалыптасады. Сонымен қатар, шығармашылық әрекет оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, оқу мотивациясын күшейтеді.

2. Биология сабағында оқытудың дәстүрлі формаларын шығармашылықпен қолдану

Дәстүрлі оқыту формалары биология пәнін оқытуда әлі де маңызды рөл атқарады. Түсіндіру, әңгімелеу, сұрақ-жауап әдістері теориялық материалды меңгеруде тиімді болып табылады. Алайда бұл формаларды шығармашылық бағытта ұйымдастыру қажет.

Мысалы, жаңа тақырыпты түсіндіру барысында проблемалық сұрақтар қою, болжам жасауға бағытталған тапсырмалар беру оқушылардың ойлау белсенділігін арттырады. Сонымен қатар, мәтінмен жұмыс кезінде тірек-схемалар, интеллект-карталар құрастыру оқушылардың ақпаратты шығармашылықпен өңдеуіне мүмкіндік береді.

3. Зертханалық және практикалық жұмыстардың шығармашылық әлеуеті

Зертханалық және практикалық жұмыстар биология сабағының ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл жұмыстар оқушылардың теориялық білімін тәжірибемен ұштастырып, зерттеушілік қабілеттерін дамытуға ықпал етеді.

Тәжірибе жасау барысында оқушылар бақылау жүргізіп, нәтижелерді салыстырады, қорытынды жасайды. Мұндай әрекеттер оқушылардың шығармашылық ойлауын, дербес шешім қабылдау қабілетін қалыптастырады. Сонымен қатар, зертханалық жұмыстарда оқушылардың қауіпсіздік ережелерін сақтауы, құрал-жабдықтармен дұрыс жұмыс істеуі де маңызды тәрбиелік мәнге ие.

4. Жобалық оқыту – шығармашылықты дамытудың тиімді құралы

Жобалық оқыту биология сабақтарында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда ерекше орын алады. Жоба дайындау барысында оқушылар белгілі бір мәселені зерттеп, ақпарат жинап, оны талдап, өз көзқарасын ұсынады.

Мысалы, «Экологиялық мәселелер», «Өсімдіктердің адам өміріндегі маңызы», «Дұрыс тамақтану және денсаулық» сияқты тақырыптар бойынша жобалар дайындау оқушылардың шығармашылық ізденісін арттырады. Жобалық жұмыс оқушыларды топта жұмыс істеуге, өз ойын дәлелдеуге және нәтижені көпшілік алдында қорғауға үйретеді.

5. Топтық және ұжымдық жұмыс формалары

Топтық жұмыс биология сабағында оқушылардың коммуникативтік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Топта жұмыс істеу барысында оқушылар өзара пікір алмасып, ортақ шешім қабылдауды үйренеді.

Топтық тапсырмалар оқушылардың бір-бірін тыңдау, өз ойын дәлелдеу, жауапкершілікті бөлісу дағдыларын қалыптастырады. Бұл өз кезегінде шығармашылық атмосфераның қалыптасуына ықпал етеді.

6. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолданудың маңызы

Қазіргі білім беру үдерісінде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану биология сабақтарының тиімділігін арттырады. Презентациялар, бейнематериалдар, анимациялар, виртуалды зертханалар оқушылардың күрделі биологиялық үдерістерді терең түсінуіне мүмкіндік береді.

Цифрлық ресурстарды қолдану оқушылардың ақпаратты іздеу, талдау, салыстыру және шығармашылықпен өңдеу дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар, онлайн-платформалар мен электронды ресурстар оқушылардың өзіндік жұмысын ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, биологияны оқытуда оқытудың әртүрлі формаларын жүйелі және мақсатты түрде пайдалану оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытудың тиімді жолы болып табылады. Дәстүрлі және инновациялық оқыту формаларын үйлестіре қолдану арқылы мұғалім оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, олардың шығармашылық әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді. Бұл білім сапасының артуына және тұлғаның жан-жақты дамуына негіз болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 202
2. Сейталиев А. Биологияны оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2019.
3. Құнанбаева С.С. Қазіргі білім беру технологиялары. – Алматы, 2020.
4. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 2018.
5. Беспалько В.П. Педагогические технологии. – Москва, 2017.
6. Қазақстан Республикасының орта білім беру стандарты. – Астана, 2022.
7. Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу. – Москва, 2016.