Бастауыш сыныпта оқу процесін ұйымдастырудың заманауи әдістері: оқушының тұлғасын, құзыреттілігін және ынтасын дамыту

Турлыбаева Насиба Кузенбаевна, Бастауыш сынып мұғалімі, «№ 23 орта мектеп» мемлекеттік коммуналдық мекемесі, Қазақстан, Алматы облысы,  Іле ауданы

Бастауыш сыныпта оқу процесін ұйымдастырудың заманауи әдістері: оқушының тұлғасын, құзыреттілігін және ынтасын дамыту

Бастауыш сыныпта оқу процесін ұйымдастырудың заманауи әдістері: оқушының тұлғасын, құзыреттілігін және ынтасын дамыту

Аннотация:
          Мақала бастауыш сыныпта оқу процесін ұйымдастырудың заманауи әдістемелік тәсілдеріне арналған. Мақалада сөйлеу дағдыларын, танымдық және әлеуметтік құзыреттерді дамыту әдістері, ойындық және жобалық технологияларды қолдану, ақпараттық және цифрлық ресурстарды оқыту практикасында интеграциялау қарастырылады. Сонымен қатар, оқушының өздігінен жұмыс жасау, жауапкершілік, эмоциялық сауаттылық және оқу ынтасын дамытуға бағытталған нақты әдістемелік ұсыныстар мен тапсырмалар мысалдары берілген. Материал жаңадан бастаған және тәжірибелі бастауыш сынып мұғалімдері үшін тиімді болып, сабақ тиімділігін арттыруға және оқушылардың негізгі құзыреттерін дамытуға арналған.

Кіріспе

Бастауыш мектеп – білім беру жүйесінің негізі болып табылады. Осы кезеңде балаларда негізгі оқу дағдылары, әлеуметтік және коммуникативтік құзыреттер, топпен жұмыс жасау және өздігінен шешім қабылдау қабілеттері қалыптасады.

Қазіргі мұғалімге қойылатын талап – тек қана білім беру емес, сонымен қатар сыни ойлау, шығармашылық, эмоциялық интеллект, коммуникативтік және әлеуметтік дағдыларды дамыту. Сабақтар дәстүрлі әдістер мен интерактивті және ойындық технологияларды үйлестіре отырып құрылуы тиіс. Бұл оқушылардың оқу мотивациясын арттырып, тұлғалық дамуына жағдай жасайды.

1. Сөйлеу және коммуникативтік құзыреттілікті дамыту

Сөйлеу дамуы – бастауыш сыныпта басым бағыттардың бірі. Бұл тек дұрыс айтылым және грамматикалық дағдылар емес, сонымен қатар ойларын жүйелі түрде жеткізу, диалог жүргізу және өз пікірін дәлелдеу қабілеттерін қамтиды.

Сөйлеуді дамыту әдістері:

• Сюжеттік-рольдік ойындар. Мысалы, «Дүкен», «Отбасы» ойындары балаларға сөйлеу, сұрақ қою және жауап беру дағдыларын қалыптастырады.
• «Сөйлеу каруселі» – оқушылар кезекпен тақырып бойынша ойларын бөліседі, сұрақтарға жауап береді, бұл монологтік және диалогтік сөйлеуді дамытады.
• Оқу және мазмұндау. Оқушылар негізгі ойды бөліп, өз пікірін қалыптастырады.
• Шығармашылық жазу. Сурет бойынша эссе, ертегі немесе жеке тәжірибе туралы жазу ойлау және жазба сөйлеуді дамытады.
• Мәселелік жағдайларды талқылау. Мысалы: «Досыңның ойыншығын жоғалтсаң не істер едің?» – сыни ойлау мен дәлелдеу дағдыларын қалыптастырады.

Мысал тапсырма:
Оқу сабағында мұғалім әр оқушыға сөйлемдер жазылған карточкалар береді. Балалар сол сөйлемдерден қысқа әңгіме құрап, бір-біріне айтып береді, кейде қосымша детальдар қоса отырып.

2. Ойындық технологиялар және белсенді оқыту

Ойындық технологиялар балалардың назарын, есте сақтауын және мотивациясын арттырады. Олар білімді қызықты түрде бекітуге, логикалық ойлау мен әлеуметтік дағдыларды дамытуға көмектеседі.

Ойындық технология түрлері:

• Оқу ойындары: «Сөз құра», «Математикалық эстафета», «Не өзгерді?»
• Жобалық ойындар: сынып газеті, макет жасау, иллюстрленген карта құру.
• Интерактивті квесттер: ребустар, басқатырғыштар және онлайн-ойындар.
• Кішігірім театрлық қойылымдар: шығармашылық ойлауды және сөйлеу дағдыларын дамытады.

Жобалық мысал:
     «Менің кіші Отаным» жобасы. Оқушылар өз ауылдары немесе қалалары туралы ақпарат жинайды, плакат, карта, презентация жасайды. Бұл зерттеу дағдыларын, ақпаратпен жұмыс жасау және аудитория алдында сөйлеу қабілеттерін дамытады.

3. Танымдық құзыреттерді қалыптастыру

Танымдық дағдылар – талдау, салыстыру, қорытынды жасау және обобщение жасау қабілеттерін дамытуға бағытталған. Бұл барлық пәндерде табысты білім алу үшін қажет.

Танымдық құзыреттерді дамыту әдістері:

• Салыстыру және классификация тапсырмалары. Мысалы, жануарларды мекендеу ортасы бойынша, заттарды түстері немесе формалары бойынша топтау.
• Мәселелік сұрақтар мен жағдайлар. Балаларды ойлануға және шешім қабылдауға итермелейді.
• Мәтіндер мен кестелермен жұмыс. Мәтіннен ақпарат алып, схема, кесте немесе диаграмма құру.
• Зерттеу жобалары. Өсімдіктерді, жануарларды немесе ауа райын бақылау, бақылау күнделігі жүргізу.

Мысал тапсырма:
      Оқушылар сабақта өсімдіктің өсуін бақылайды, өзгерістерді жазып, фотосуретке түсіріп, қысқа бақылау дәптерін жасайды.

4. Әлеуметтік және эмоциялық құзыреттерді қалыптастыру

Әлеуметтік дағдылар мен эмоциялық сауаттылық академиялық білімдермен теңдей маңызды. Оқушыларға қатынас жасау, шешім қабылдау, эмоцияны басқару және қақтығысты шешу қабілеттерін үйрету қажет.

Практикалық әдістер:

• Топтық жобалар мен жұптық жұмыс – ынтымақтастық дағдыларын қалыптастырады.
• Эмоцияларды тану және көрсету ойындары. Мысалы, «Эмоциялық мимика» немесе «Эмоцияны тап».
• Рефлексиялық минуттар – балалар өз сезімдерін талдайды.
• Моральдық ойлау ойындары – спорлық жағдайларды талқылау, дұрыс шешім қабылдауды үйрету.

5. Қазіргі технологияларды оқу процесіне енгізу

Цифрландыру оқу процесін ұйымдастыруда жаңа мүмкіндіктер береді:

• Білім беру платформалары мен қосымшалар – тапсырмаларды әртүрлі етіп беру, интерактивті жаттығулар, нәтижелерді бақылау.
• Виртуалды экскурсиялар – мұражайларға, тарихи және табиғи нысандарға онлайн сапар.
• Электронды конструкторлар мен шығармашылық қосымшалар – шығармашылық және практикалық ойлауды дамыту.

Маңызды: технологиялар оқытуды қолдау құралы ретінде қолданылуы керек, нақты сабақтағы мұғаліммен қарым-қатынасты алмастырмайды.

6. Мұғалімге практикалық ұсыныстар

1. Сабақтарды жас ерекшеліктерін ескере отырып жоспарлау – назар, есте сақтау және эмоциялық жағдайды ескеру.
2. Оқыту әдістерін үйлестіру – дәстүрлі, ойындық және цифрлық әдістерді біріктіру.
3. Мотивациялық оқу ортасын құру – балалардың бастамасын қолдау, позитивті кері байланыс.
4. Кәсіби құзыреттілікті дамыту – семинарларға қатысу, жаңа әдістемелерді меңгеру.
5. Рефлексия және өзін-өзі бағалау – сабақтарды талдау және әдістемелік түзетулер енгізу.
6. Жеке тәсіл – әр оқушының күшті және әлсіз жақтарын ескеру, тапсырмаларды бейімдеу.

Қорытынды

Бастауыш сынып мұғалімі көп қырлы рөл атқарады: тәлімгер, ұйымдастырушы, психолог және зерттеуші. Оқу процесін тиімді ұйымдастыру үшін әртүрлі әдістерді, ойындық және жобалық технологияларды, интерактивті жаттығулар мен заманауи ақпараттық ресурстарды қолдану қажет.

Кешенді тәсіл балалардың негізгі құзыреттерін, өздігінен жұмыс істеу қабілетін, жауапкершілігін және эмоциялық интеллектін дамытады. Бұл келесі сыныптарда табысты оқу үшін берік негіз қалыптастырады, білімге деген қызығушылықты арттырады және оқушының тұлғалық дамуын қамтамасыз етеді.

Әдебиеттер

1. Виноградова, Н. В. Бастауыш мектепте оқытудың әдістері мен технологиялары. – М.: Просвещение, 202
2. Крапивина, Т. П. Ойындық технологиялар білім беру процесінде. – СПб.: Речь, 2020.
3. Ляховицкая, И. В. Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу және коммуникативтік дағдыларын дамыту. – М.: Академия, 2019.
4. Смирнова, Е. А. Бастауыш мектепте жобалық қызмет: әдістемелік нұсқаулық. – М.: Вита-Пресс, 2022.
5. Фёдорова, О. А. Бастауыш сынып жас ерекшеліктері психологиясы. – М.: Юрайт, 2020.
6. Давыдова, Т. В. Бастауыш сынып оқушыларын оқытудың инновациялық технологиялары. – М.: Просвещение, 2023.
7. Петрова, М. В. Бастауыш сыныпта танымдық және әлеуметтік құзыреттерді дамыту. – СПб.: Питер, 2022.