PISA тапсырмалары негізінде биологиядан функционалдық сауаттылықты қалыптастыру

Танбаева Бота Мерейқызы, Биология пәнінің мұғалімі, Қадыр Мырза Әлі атындағы BINOM SCHOOL мектеп-лицейі, Қазақстан, Астана қаласы

PISA тапсырмалары негізінде биологиядан функционалдық сауаттылықты қалыптастыру

PISA тапсырмалары негізінде биологиядан функционалдық сауаттылықты қалыптастыру

1. Функционалдық сауаттылық ұғымы

Функционалдық сауаттылық – оқушының алған білімін нақты өмірлік жағдайда тиімді пайдалана білу қабілеті. Қазіргі білім беру жүйесінде тек теориялық білім жеткіліксіз, себебі білімді практикалық мәселелерді шешуде, ақпаратты талдауда және қорытынды жасау кезінде қолдана білу маңызды.

Биология пәнінде функционалдық сауаттылық келесі бағыттарда көрінеді:

• Табиғат құбылыстарын түсіну және модельдеу;
• Экологиялық мәселелерді бағалау;
• Денсаулық пен қоршаған ортаға қатысты шешім қабылдау;
• Ақпаратты талдау және қорытынды жасау қабілеттерін дамыту.

Функционалдық сауаттылық оқушылардың сыни ойлауын арттыруға, зерттеу дағдыларын қалыптастыруға және білімді нақты өмірлік жағдайларда қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ол тек жеке дағдыны ғана емес, оқушылардың жалпы ойлау, зерттеу және коммуникация дағдыларын да дамытады. Бұл олардың өз бетімен ақпарат іздеуге, ғылыми деректерді салыстыруға және қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

2. PISA тапсырмалары және олардың маңызы

PISA (Programme for International Student Assessment) – халықаралық зерттеу бағдарламасы, ол оқушылардың білімін ғана емес, олардың функционалдық сауаттылық деңгейін де бағалайды. PISA тапсырмалары оқушыларды тек есте сақтау қабілетімен шектемей, нақты өмірлік проблемаларды шешуге, ақпаратты талдауға және қорытынды жасауға үйретеді.

Биология пәніндегі PISA тапсырмаларының мысалдары:

• Экологиялық бағалау: су мен ауаның сапасын анықтау, жергілікті экожүйенің өзгерістерін бақылау;
• Организмдер мен экожүйелер: жануарлар мен өсімдіктердің өмірлік циклін зерттеу, экологиялық тізбектерді түсіну;
• Денсаулық пен тамақтану: дұрыс тамақтану, өмір салты және қоршаған орта факторларын бағалау.

PISA тапсырмалары оқушыларға себеп-салдар байланысын түсінуді, ғылыми ойлауды, практикалық шешім қабылдауды және өз пікірін дәлелді түрде қорғауды үйретеді. Сонымен қатар, олар глобалды экологиялық және биологиялық мәселелерді түсінуге көмектеседі.

3. Биология сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту әдістері

3.1. Проблемалық оқыту

Проблемалық оқыту оқушыларға нақты өмірлік жағдайларды талдауға және шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Мысалы, жергілікті өзеннің ластануын зерттеу немесе экожүйедегі өзгерістерді бақылау арқылы оқушылар экологиялық мәселелерді шешуді үйренеді. Мұғалім оқушыларды тек жауап іздеуге ғана емес, мәселені дұрыс қоюға және бірнеше шешім жолдарын қарастыруға үйретеді.

3.2. Жобалық әдіс

Жобалық әдіс оқушыларға топтық зерттеулер жасауға және нәтижелерін қорғауға мүмкіндік береді. Мысалы:

• «Қаладағы ауа сапасын бағалау» тақырыбында зерттеу жобасы;
• Экожүйелердегі биоәртүрлілікті сақтау бойынша ұсыныстар жасау.

Бұл әдіс оқушылардың сыни ойлауын, зерттеу дағдыларын және практикалық шешім қабылдау қабілетін дамытады. Сонымен қатар, жобалық жұмыстар оқушыларға топта жұмыс жасауды, пікір алмасуды және қорытындыны дәлелді түрде қорғауды үйретеді.

3.3. Интерактивті тапсырмалар

Интерактивті тапсырмалар PISA үлгілерін қолдана отырып кросс-пәндік тапсырмалар жасауға бағытталған. Мысалы, судың ластануын есептеу немесе қоршаған ортаны қорғау бойынша практикалық әрекеттерді жоспарлау. Сабақ барысында оқушылар онлайн ресурстар, графиктер, диаграммалар мен бейнематериалдарды пайдалана отырып зерттеу жүргізеді, бұл олардың ақпаратты өңдеу және талдау дағдыларын жетілдіреді.

3.4. Талдау және дискуссия

Оқушылар алған мәліметтерді талдап, қорытынды шығарып, пікірталасқа қатысады. Дискуссия сабақтары олардың сыни ойлауын, логикалық байланыстарды анықтау және шешім қабылдау қабілетін дамытады. Сонымен қатар, олар өз ойларын дәлелді жеткізуді, әріптестерінің пікірін тыңдауды және конструктивті пікірталас жүргізуді үйренеді.

4. Мұғалімдерге арналған ұсыныстар

• PISA тапсырмаларын сабаққа жүйелі түрде енгізу;
• Оқушыларға зерттеу және тәжірибе жасауға мүмкіндік беру;
• Ақпараттық технологияларды пайдаланып интерактивті сабақтар ұйымдастыру;
• Сыни ойлау және проблемаларды шешу дағдыларын бағалау критерийлерін анықтау;
• Топтық жобалар арқылы ынтымақтастықты дамыту;
• Сабақтарда бақылау және бағалау жүйесі арқылы оқушылардың жетістіктерін тұрақты қадағалау.

5. Нақты мысалдар

• Суды тазарту эксперименті: оқушылар өзен суын жинап, ластанғанын анықтау және тазалау әдістерін зерттеу;
• Организмдердің өмірлік циклін бақылау: өсімдіктер мен жануарлардың дамуын бақылап, экожүйелерді зерттеу;
• Қоршаған ортаны қорғау жобасы: қаладағы өсімдіктерді сақтау бойынша ұсыныстар жасау;
• Экологиялық мониторинг: қаладағы немесе ауылдағы ауа мен су сапасын зерттеу және нәтижелерді салыстыру;
• Денсаулық және тамақтану: мектептегі тамақтану рациондарын талдап, ұсыныстар жасау.

6. Қорытынды

Биология сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту оқушылардың алған білімін өмірде қолдана білу қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. PISA тапсырмаларын тиімді пайдалану арқылы оқушылардың сыни ойлауы, талдау қабілеті және экологиялық сауаттылығы жақсарады. Проблемалық, жобалық және интерактивті әдістерді сабаққа енгізу заманауи білім берудің негізгі элементі болып табылады.

Қолданылған әдебиеттер

1. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2019.
2. Назарбаев Зияткерлік мектептері. Оқу бағдарламалары және әдістемелік нұсқаулық. Алматы, 2020.
3. Шаймерденова Г. Білім беру жүйесінде функционалдық сауаттылықты дамыту. ҚазҰУ, 2018.
4. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Орта білім беру стандарты. Алматы, 2021.
5. OECD. PISA 2021 Results. Paris: OECD Publishing, 2022.