Көптілдік білім берудін өзгеріс үрдісі ретіңде

Жумабеков Биржан Каршыгаевич, Ағылшын тілі мұғалімі, Павлодар облысының білім беру басқармасы, Екібастұз қаласы білім беру бөлімінің «№ 18 ЖОББМі» КММ, Екібастұз қаласы

Көптілдік білім берудін өзгеріс үрдісі ретіңде

Көптілдік білім берудін өзгеріс үрдісі ретіңде

 

Қазіргі қоғамның даму кезеңі жаһандану үдерістерімен, халықаралық байланыстардың белсенді артуымен және мәдениеттердің өзара ықпалдасуымен сипатталады. Осындай жағдайда бірнеше тілді меңгеру мәдениетаралық қарым-қатынастың маңызды құралы ретінде ерекше мәнге ие болуда. Көптілділік жеке тұлғаның қабілеті ғана емес, сонымен қатар мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды факторы болып табылады.

Зерттеуде көптілдік білім беру қоғамдағы әлеуметтік-мәдени және жаһандану үдерістерінің ықпалымен дамып келе жатқан өзгеріс үрдісі ретінде қарастырылады. Зерттеу барысында көптілдік білім берудің білім алушылардың коммуникативтік құзыреттілігін, мәдениетаралық қарым-қатынас дағдыларын және тілдік бейімделу қабілетін қалыптастырудағы рөлі кешенді түрде талданды. Сонымен қатар көптілдік білім беруді жүзеге асырудың педагогикалық тетіктері мен тиімді әдістері жүйеленіп, білім беру процесінде қолданудың жаңа бағыттары ұсынылды [1, б.12].

Білім беру саласында көптілділік оқу үдерісін жаңғыртудың басым бағыттарының бірі ретінде қарастырылады. Көптеген елдер бірнеше тілде білім беру бағдарламаларын енгізуде, бұл білім алушылардың коммуникативтік дағдыларын дамытуға, мәдени дүниетанымын кеңейтуге және толерантты көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Көптілді білім берудің дамуына әсер ететін негізгі факторлар төмендегі 1-диаграммада көрсетілген.

 

Аталған суретте жаһандану үдерістері, ақпараттық технологиялардың дамуы, халықаралық академиялық мобильділік және мәдениетаралық құзыреттілікті қалыптастыру қажеттілігі көптілді білім берудің негізгі қозғаушы факторлары ретінде қарастырылады. Бұл факторлар қазіргі білім беру жүйесінің жаңаруына және білім алушылардың халықаралық білім кеңістігіне бейімделуіне мүмкіндік береді.

Көптілді білім беру қазіргі білім беру жүйесінде мәдениетаралық коммуникацияны дамытуға бағытталған маңызды педагогикалық бағыттардың бірі болып табылады. Ол білім алушылардың тілдік құзыреттілігін дамытуға, олардың мәдени дүниетанымын кеңейтуге және әртүрлі тілдік ортада тиімді қарым-қатынас жасау қабілетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Көптілді білім берудің негізгі құрылымдық компоненттері төмендегі 1-сызбада көрсетілген.

Сызба 1– Көптілді білім берудің құрылымы

 

Сызбада көптілді білім берудің негізгі элементтері ретінде келесі компоненттер қарастырылады:

тілдік құзыреттілік

мәдениетаралық коммуникация

когнитивтік даму

Бұл компоненттер білім алушылардың тек тілдік білімін ғана емес, сонымен қатар олардың интеллектуалдық және мәдени дамуын қамтамасыз етеді [2, б. 45].

Сонымен қатар көптілді білім берудің мазмұны мен құрылымы төмендегі 2-сызбада көрсетілген.

Сызба 2– Көптілді білім берудің негізгі компоненттері

 

Бұл сызбада көптілді білім берудің негізгі үш құрамдас бөлігін көрсетеді:

• коммуникация
• мәдениет
• білім

Аталған компоненттер білім алушылардың тілдік дағдыларын ғана емес, олардың мәдени және интеллектуалдық дамуын да қамтамасыз етеді. Сонымен қатар бұл компоненттердің өзара байланысы білім беру үдерісінің тиімділігін арттырады.

Сабақ барысында мұғалім түрлі инновациялық әдістерді, коммуникативтік оқыту технологияларын және заманауи педагогикалық тәсілдерді қолданады. Бұл әдістер білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуына, олардың тілдік дағдыларының тиімді дамуына және білім сапасының артуына ықпал етеді. Сонымен қатар сабақтарда интерактивті тапсырмалар, топтық жұмыс, жобалық оқыту және цифрлық білім беру ресурстары кеңінен пайдаланылады [3, б.41].

Көптілді білім беру қағидаларын жүзеге асыру барысында білім алушылардың қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде еркін ойлау, өз пікірін дәлелдеу және түрлі мәдени ортада тиімді қарым-қатынас жасау қабілеттерін дамытуға ерекше назар аударылады. Мұндай тәсіл оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін арттырып қана қоймай, олардың сыни ойлау және талдау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.

Мұғалімнің жетекшілігімен оқушылар «Ақбота» зияткерлік олимпиадасына белсенді түрде қатысты. Бұл олимпиада қазақ тілі, орыс тілі және ағылшын тілі бойынша білім деңгейін анықтауға бағытталған кешенді білім сайысы болып табылады.

Аталған олимпиада оқушылардың тілдік білімін тексерумен қатар, олардың сыни ойлау қабілетін, логикалық талдау дағдыларын және көптілді коммуникациялық қабілеттерін дамытуға бағытталған. Олимпиада барысында оқушылар әртүрлі тілдерде берілген тапсырмаларды орындап, өз білімдерін тәжірибеде қолдануға мүмкіндік алады.

Олимпиада нәтижесінде оқушылар жоғары нәтижелер көрсетті. Олардың жетістіктері көптілді білім беру жүйесінің тиімділігін және оқу үдерісінде қолданылатын әдістердің нәтижелілігін дәлелдейді. Оқушылардың нәтижелері төмендегі суретте көрсетілген.

Сурет 2 – «Ақбота» олимпиадасындағы оқушылардың нәтижелері

 

Суретте үш оқушының жүлделі орындары көрсетілген:

• 1 орын
• 2 орын
• 3 орын

Бұл нәтижелер оқушылардың үш тілде жоғары деңгейде білім меңгергенін және көптілді білім беру жүйесінің тиімді жүзеге асырылып жатқанын дәлелдейді. Сонымен қатар бұл жетістіктер оқушылардың оқу мотивациясының жоғары екенін және олардың білім алуға деген қызығушылығының артып отырғанын көрсетеді [4, б. 38].

Оқушы Акбопе Акжар қалалық лингвистикалық олимпиадаға қатысып, жоғары нәтиже көрсетті. Бұл олимпиада оқушылардың тілдік білімін, логикалық ойлау қабілетін және тілдік талдау дағдыларын бағалауға бағытталған.

Олимпиада нәтижесінде оқушы 2 орын иеленді. Бұл жетістік оқушының тілдік дайындығының жоғары деңгейде екенін көрсетеді. Сонымен қатар бұл нәтиже оқушылардың аналитикалық ойлау қабілеттерінің дамығанын және олардың әртүрлі тілдік тапсырмаларды тиімді орындауға қабілетті екенін дәлелдейді.

Аталған жетістік көптілді білім беру үдерісінің тиімді жүзеге асырылып жатқанын және мұғалімнің кәсіби қызметінің нәтижелілігін көрсетеді. Оқушы жетістігінің маңыздылығы төмендегі 3-суретте көрсетілген.

Сурет 3 – Оқушы жетістігінің білім беру нәтижесіне әсері

 

Бұл сурет оқушылардың жетістіктері олардың тілдік құзыреттілігінің, сыни ойлау қабілеттерінің және оқу мотивациясының дамуына қалай әсер ететінін көрсетеді.

2025 жылдың желтоқсан айында №18 мектептің 11 «А» сынып оқушысы Акбопе Акжар халықаралық PET for School емтиханына қатысты.

PET for School – ағылшын тілін меңгеру деңгейін анықтайтын халықаралық емтихан болып табылады. Бұл емтихан халықаралық CEFR (Common European Framework of Reference) стандарты бойынша тілдік дағдыларды бағалауға мүмкіндік береді.

Аталған емтихан білім алушылардың ағылшын тіліндегі негізгі коммуникативтік дағдыларын кешенді түрде тексеруге бағытталған. Сонымен қатар бұл емтихан болашақта IELTS сияқты халықаралық емтихандарға дайындалуға мүмкіндік беретін маңызды кезеңдердің бірі болып саналады.

Нәтижесінде оқушы B1 (Intermediate) деңгейін растады. Бұл деңгей білім алушының күнделікті қарым-қатынас жағдайларында ағылшын тілін еркін қолдана алатынын және түрлі тілдік тапсырмаларды орындауға қабілетті екенін көрсетеді. Емтихан барысында келесі тілдік дағдылар бағаланды:

• Writing
• Reading
• Listening
• Speaking

Оқушының тілдік дағдыларының нәтижелері төмендегі 4-суретте көрсетілген.

Сурет 4 – PET for School емтиханы бойынша тілдік дағдылардың нәтижелері

Көптілді білім беру үдерісі оқушылардың тілдік дағдыларының жан-жақты дамуына ықпал етеді. Оқу барысында білім алушылар әртүрлі тілдерде ақпаратты қабылдау, талдау және жеткізу қабілеттерін дамытады [5, б. 110].

Оқушылардың тілдік дағдыларының даму деңгейі төмендегі 5 суретте көрсетілген.

Сурет 5 – Оқушылардың тілдік дағдыларының даму деңгейі

 

Зерттеу нәтижелері барлық тілдік дағдылардың жоғары деңгейде қалыптасқанын көрсетеді. Бұл көптілді білім беру жүйесінің тиімділігін және оның білім алушылардың тілдік құзыреттілігін дамытудағы маңыздылығын дәлелдейді

Қазіргі білім беру жүйесінде көптілді білім беру оқушылардың тұлғалық және интеллектуалдық дамуына маңызды әсер етеді. Бірнеше тілді меңгеру білім алушылардың ойлау қабілетін жетілдіріп, олардың мәдениетаралық қарым-қатынас жасау мүмкіндіктерін кеңейтеді [6, б. 64].

Болашақта көптілді білім беру жаһандық білім беру кеңістігін қалыптастыруда барған сайын маңызды рөл атқаратын болады. Ол көптілді және көпмәдениетті әлемде табысты қызмет атқара алатын жаңа буын мамандарын даярлауға мүмкіндік береді.

 

ӘДЕБИЕТТЕР

1. Құнанбаева С. С. Қазіргі шет тілді білім берудің теориясы мен практикасы. – Алматы, 2018. – 280 б.
2. Бим И. Л. Шет тілдерін оқыту теориясы мен практикасы. – Мәскеу: Ағарту, 2019. – 320 с.
3. Галскова Н. Д. Шет тілдерін оқытудың заманауи әдістемесі. – Мәскеу, 2020. – 350 с.
4. Crystal D. English as a Global Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2019. – 230 p.
5. Baker C. Foundations of Bilingual Education and Bilingualism. – Bristol: Multilingual Matters, 2020. – 520 p.
6. Cummins J. Language, Power and Pedagogy. – New York: Multilingual Matters, 2017. – 320 p.

 

БАЯНДАМА

 

Тақырыбы: Көптілділік білім берудің өзгеріс үрдісі ретінде

 

Баяндамашы: Жумабеков Биржан Каршыгаевич

 

Құрметті төраға, қадірменді әріптестер!

 

Қазіргі таңда білім беру жүйесін жаңғыртудың ең басты бағыттарының бірі – көптілді білім беруді дамыту болып табылады. Бүгінгі назарларыңызға ұсынылып отырған зерттеу жұмысының өзектілігі – жаһандану дәуіріндегі мәдениетаралық қарым-қатынастың маңызды құралы ретінде көптілділіктің рөлін айқындаумен байланысты.

Бұл зерттеуде көптілдік білім беру қоғамдағы әлеуметтік-мәдени және жаһандану үдерістерінің ықпалымен дамып келе жатқан өзгеріс үрдісі ретінде қарастырылады.

Зерттеу барысында көптілді білім берудің білім алушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастырудағы рөлі кешенді түрде талданды. Жұмыс барысында Екібастұз қаласының «№18 жалпы орта білім беру мектебінің» практикалық нәтижелері негізге алынды

Мақалада көптілді білім берудің дамуына әсер ететін негізгі факторлар жүйеленген:

• Жаһандану және халықаралық интеграция (35%) – бұл ең негізгі қозғаушы күш болып табылады.
• Ақпараттық технологиялардың дамуы (25%) – цифрлық кеңістіктегі қарым-қатынас тілдік кедергілерді жоюды талап етеді.
• Халықаралық академиялық мобильділік (20%) және Мәдениетаралық құзыреттілік қажеттілігі (20%) – білім алушылардың халықаралық білім кеңістігіне бейімделуіне мүмкіндік береді.

Көптілді білім беру тек тілді үйрену емес, ол үш негізгі компоненттің бірлігінен тұрады: Коммуникация, Мәдениет және Білім. Осы құрамдас бөліктердің өзара байланысы білім алушылардың интеллектуалдық және мәдени дамуын қамтамасыз етеді.

Көптілді білім берудің мазмұны мен құрылымы үш негізгі тірекке негізделеді:

Білім алушылардың тілдік құзыреттілігін дамыту.

Мәдени дүниетанымды кеңейту және әртүрлі тілдік ортада тиімді қарым-қатынас жасау қабілетін қалыптастыру.

Интеллектуалдық дамуды қамтамасыз ету.

Осы компоненттердің өзара байланысы білім беру үдерісінің тиімділігін арттырады. Сабақ барысында инновациялық әдістер, топтық жұмыс, жобалық оқыту және цифрлық ресурстар кеңінен пайдаланылады.

Зерттеудің нәтижелілігі Екібастұз қаласының «№ 18 жалпы орта білім беру мектебі» КММ оқушыларының жетістіктерімен расталады.

• «Ақбота» зияткерлік олимпиадасы: Қазақ, орыс және ағылшын тілдері бойынша Қайрат Нұрислам (1-орын), Муса Иса (2-орын) және Орал Іңкәр (3-орын) жоғары нәтижелер көрсетті.
• Лингвистикалық олимпиадалар: 8 «А» сынып оқушысы Акбопе Акжар қалалық деңгейде 2-орын иеленді.
• Халықаралық сертификаттау: 2025 жылдың желтоқсан айында 11 «А» сынып оқушысы Акбопе Акжар халықаралық PET for School емтиханына қатысып, B1 (Intermediate) деңгейін растады. Емтихан барысында жазу (Writing), оқу (Reading), тыңдалым (Listening) және сөйлесім (Speaking) дағдылары кешенді түрде бағаланды.

Жүргізілген талдау нәтижесі бойынша білім алушылардың оқу дағдылары (Reading, Writing, Listening, Speaking) жоғары деңгейде қалыптасқаны анықталды. Көптілді білім беру – бұл ертеңгі күннің талабына сай, көпмәдениетті әлемде табысты қызмет атқара алатын жаңа буын мамандарын даярлаудың тиімді тетігі.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, көптілді білім беру үдерісінде білім алушылардың барлық тілдік дағдылары 90%-дан жоғары деңгейде қалыптасқан. Бірнеше тілді меңгеру білім алушылардың ойлау қабілетін жетілдіріп, олардың мәдениетаралық қарым-қатынас жасау мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Болашақта көптілді білім беру жаһандық білім беру кеңістігінде табысты қызмет атқара алатын жаңа буын мамандарын даярлауда шешуші рөл атқаратын болады.

Бұл зерттеу жұмысы — тек оқушылардың жетістіктерін тізбектеу емес, бұл заманауи мектептегі көптілді білім берудің тиімді моделін көрсету үшін жазылды. Мақаланың негізгі идеясы — тілді үйретуді құрғақ грамматикадан арылтып, оны тірі қарым-қатынас, мәдениет және халықаралық стандарттар деңгейіне көтеру.

Осы зерттеу арқылы біз мынадай маңызды тұжырымдарға келдік:

• Жұмыста көрсетілген «Ақбота» олимпиадасы мен халықаралық PET for School емтихандарының нәтижелері — бұл біздің мектептегі қолданылатын инновациялық әдістердің (жобалық оқыту, цифрлық ресурстар) жемісі. Оқушылардың B1 деңгейін растауы — олардың ертеңгі күні әлемдік білім кеңістігінде бәсекеге қабілетті екендігінің кепілі.
• Көптілді білім беру — бұл жай ғана «үш тілде сөйлеу» емес, бұл — жаңа форматтағы тұлғаны қалыптастыру. Біздің мақсатымыз — оқушының бойында төзімділік (толеранттылық), мәдениетаралық ашықтық және кез келген ортада еркін ой қорыту дағдысын сіңіру.

Бұл мақала өзге педагогтар үшін көптілділік бағытындағы жұмысты жүйелеуге көмектесетін әдістемелік бағдаршам бола алады деп сенемін. Оқушыларымыздың халықаралық аренадағы жетістіктері — білім беру жүйесіндегі дұрыс таңдалған өзгеріс үрдісінің айқын айғағы.