Бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылық негіздерін қалыптастыру жолдары

Жарылғас Фарида Кенжеғалиқызы, Бастауыш сынып мұғалімі, Маңғыстау облысының білім басқармасының Ақтау қаласы бойынша білім бөлімінің  «№23 жалпы білім беретін мектеп» КММ, Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы

Бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылық   негіздерін қалыптастыру жолдары

Бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылық   негіздерін қалыптастыру жолдары

Бүгінгі білім беру жүйесінде оқушыны тек ақпаратты меңгеретін тұлға ретінде емес, сол ақпаратты әртүрлі өмірлік жағдайларда қолдана алатын адам ретінде қалыптастыру қажеттілігі күшейіп отыр. Қазіргі қоғамда білімнің өзі емес, оны қолдану қабілеті маңызды орын алады. Осы себепті мектепте функционалдық сауаттылықты дамыту негізгі бағыттардың біріне айналды.

Егер мәселеге бастауыш сынып тұрғысынан қарасақ, бұл кезең баланың оқу әрекетіне бейімделіп, негізгі дағдыларды меңгеретін уақыт болып табылады. Дәл осы жаста бала ақпаратты қабылдауды, қарапайым логикалық байланыстарды түсінуді және өз ойын жеткізуді үйренеді. Сондықтан функционалдық дағдылардың негізі дәл осы уақытта қалыптасады.

Функционалдық сауаттылықты жай ғана оқу мен жазу қабілеті деп қарастыру жеткіліксіз. Оның мазмұны кеңірек: адам алған білімін әртүрлі жағдайларда пайдалана білуі керек. Мысалы, бала математикадан үйренген амалдарын тек есеп шығаруда емес, күнделікті өмірде — дүкенде, үй шаруасында немесе уақытты жоспарлауда қолдана алуы маңызды. Сол сияқты мәтінді оқығаннан кейін оның мағынасын түсініп қана қоймай, сол ақпаратқа қатысты өз көзқарасын білдіру де маңызды дағды болып саналады.

Мұндай қабілеттерді дамыту үшін ең алдымен оқу мазмұнын шынайы өмірмен байланыстыру қажет. Егер тапсырмалар өмірден алшақ болса, оқушы оларды тек теория ретінде қабылдайды. Ал егер тапсырмалар нақты жағдайларға негізделсе, оқушы оны түсініп қана қоймай, қолдануға тырысады. Мысалы, дүкендегі сатып алу жағдайы, жол жүру уақытын есептеу, демалысты жоспарлау немесе табиғатты қорғауға байланысты тапсырмалар оқушыға әлдеқайда түсінікті болады.

Бастауыш сыныпта ойын элементтерін пайдалану өте тиімді. Себебі бұл жаста бала үшін ойын – негізгі әрекет түрі. Ойын арқылы бала жаңа білімді жеңіл қабылдайды және белсенді түрде қатысады. Рөлдік ойындар арқылы балалар өмірлік жағдайларды қайталайды, мысалы «сатушы», «дәрігер», «оқушы» сияқты рөлдерде әрекет етеді. Мұндай тәсіл олардың тек білімін емес, қарым-қатынас дағдыларын да дамытады.

Оқу процесінде ойлауды дамытуға бағытталған әдістер де маңызды орын алады. Оқушы дайын ақпаратты қабылдаушы ғана емес, оны түсіндіруші, талдаушы және салыстырушы болуы керек. Мәтінмен жұмыс кезінде негізгі ойды табу, себеп пен салдарды ажырату, өз пікірін айту сияқты тапсырмалар осы бағытта жұмыс істейді. Мұндай әрекеттер баланың ойлау деңгейін біртіндеп тереңдетеді.

Сабақ барысында ақпараттық құралдарды пайдалану да қазіргі білім беру үшін маңызды. Электронды ресурстар, интерактивті тақта, бейнематериалдар оқушылардың қызығушылығын арттырады. Балалар көрген ақпаратты жақсырақ есте сақтайды, сондықтан визуалды материалдар оқу процесін жеңілдетеді. Сонымен қатар цифрлық құралдармен жұмыс істеу дағдысы да қалыптасады.

Жобалық жұмыс тәсілі де оқушының белсенділігін арттыратын тиімді әдістердің бірі. Бұл жерде бала тек дайын ақпаратты алмайды, өзі ізденеді, салыстырады және қорытынды жасайды. Мұндай жұмыс барысында оқушының дербестігі артып, жауапкершілік сезімі қалыптасады. Сонымен қатар шығармашылық қабілеті де дамиды.

Практикалық сипаттағы тапсырмалар функционалдық сауаттылықты дамытудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Мұндай тапсырмалар нақты өмірге негізделеді, сондықтан оқушы үшін түсінікті болады. Мысалы, ақша есептеу, уақытты бөлу, заттарды салыстыру сияқты әрекеттер оқушының логикалық ойлауын күшейтеді.

Бұл үдерісте мұғалімнің рөлі ерекше. Мұғалім тек ақпарат беруші емес, оқушының оқу әрекетін ұйымдастыратын, бағыт беретін және қолдау көрсететін тұлға. Ол әр баланың қабілетін ескеріп, тапсырмаларды әртүрлі деңгейде ұсынады. Сонымен қатар оқушыны ынталандырып, оның жетістігін қолдап отырады.

Бағалау жүйесі де маңызды әсер етеді. Қазіргі критериалды бағалау оқушыны тек нәтиже бойынша емес, оның оқу барысындағы белсенділігі мен даму процесі бойынша бағалауға мүмкіндік береді. Бұл оқушының өз қателігін түсінуіне және оны түзетуге көмектеседі.

Қорытындылай келе, функционалдық сауаттылықты бастауыш мектептен бастап қалыптастыру – қазіргі білім берудің негізгі міндеттерінің бірі. Бұл бағыт оқушының тек білім алуын емес, сол білімді өмірде қолдана білуін қамтамасыз етеді. Оқу процесінде өмірлік жағдайларға негізделген тапсырмалар, ойын әдістері, ойлауды дамыту тәсілдері және цифрлық технологиялар жүйелі түрде қолданылған жағдайда ғана оқушының функционалдық сауаттылығы тиімді қалыптасады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007 (өзгерістер мен толықтырулармен).
2. Қазақстан Республикасында орта білім мазмұнын жаңарту шеңберіндегі оқу бағдарламалары. – Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы.
3. Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу. – Мәскеу: Педагогика.
4. Пиаже Ж. Баланың интеллектінің дамуы. – Мәскеу: Просвещение.
5. Бастауыш мектепте оқыту әдістемесі: Оқу құралы. – Алматы: Атамұра.
6. Функционалдық сауаттылықты дамыту бойынша әдістемелік нұсқаулық. – Астана: ҚР Оқу-ағарту министрлігі.
7. Педагогикалық технологиялар: әдістемелік құрал. – Алматы.
8. OECD. PISA бағалау негіздері: функционалдық сауаттылық. – Paris: OECD Publishing.