Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру

Смайлова Гульнаписа Сабитовна, Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, «Рудный қаласы білім бөлімінің Дм. Карбышев атындағы № 14 жалпы білім беретін мектебі» КММ, Қазақстан, Қостанай облысы, Рудный қаласы

Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру

Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру

Аннотация

Бұл мақалада қазақ тілі сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың теориялық негіздері мен практикалық жолдары жан-жақты қарастырылады. Функционалдық сауаттылық – білім алушының алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілеті ретінде сипатталады. Мақалада мәтінмен жұмыс, коммуникативтік тапсырмалар, өмірмен байланысты жаттығулар, сын тұрғысынан ойлау технологияларының тиімділігі талданып, мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсыныстар беріледі. Зерттеу нәтижелері қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту білім сапасын арттырудың маңызды факторы екенін көрсетеді.

Түйін сөздер: функционалдық сауаттылық, қазақ тілі сабағы, тілдік құзыреттілік, коммуникативтік дағдылар, мәтінмен жұмыс, білім сапасы.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесіне қойылатын талаптар түбегейлі өзгерді. Бүгінгі таңда мектеп оқушысы тек грамматикалық ережелерді меңгеріп қана қоймай, алған білімін күнделікті өмірде, әлеуметтік ортада және болашақ кәсіби қызметінде тиімді қолдана алуы тиіс. Осы тұрғыда функционалдық сауаттылық ұғымы білім беру саласындағы басты бағыттардың біріне айналды.

Қазақстан Республикасында білім мазмұнын жаңарту аясында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға ерекше мән берілуде. Қазақ тілі пәні бұл үдерісте маңызды орын алады, себебі тіл – ойды жеткізудің, қарым-қатынас жасаудың және тұлғаның дамуының негізгі құралы. Сондықтан қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – өзекті педагогикалық мәселе.

Функционалдық сауаттылық ұғымы және оның маңызы

Функционалдық сауаттылық – оқушының оқу барысында алған білімін нақты өмірлік жағдайларда пайдалана алу қабілеті. Бұл ұғым тек оқу мен жазу дағдыларымен шектелмейді, ол оқушының:

• ақпаратты түсінуі мен талдай алуын;
• өз ойын ауызша және жазбаша сауатты жеткізуін;
• әлеуметтік ортада еркін қарым-қатынас жасауын;
• проблеманы шешу қабілетін
  қамтиды.

Функционалдық сауатты оқушы:

• мәтінді саналы түрде оқиды;
• ақпаратты саралап, қорытынды жасайды;
• өз пікірін дәлелдей алады;
• тілдік нормаларды сақтай отырып сөйлейді және жазады.

Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың негізгі бағыттары

1. Оқылым сауаттылығын дамыту

Оқылым – функционалдық сауаттылықтың негізі. Қазақ тілі сабақтарында оқылым дағдыларын дамыту үшін:

• мазмұны өмірмен байланысты мәтіндерді таңдау;
• мәтін бойынша болжам жасау;
• негізгі және қосымша ақпаратты ажырату;
• мәтінге байланысты проблемалық сұрақтар қою
  сияқты жұмыстар жүргізілуі қажет.

Мұндай тапсырмалар оқушылардың мәтінді тек оқып қана қоймай, оны түсініп, талдап, өмірмен байланыстыруына мүмкіндік береді.

2. Жазылым дағдыларын қалыптастыру

Жазылым – оқушының ойлау жүйесін дамытатын маңызды құрал. Қазақ тілі сабақтарында:

• хат, өтініш, хабарландыру, эссе жазу;
• мәтінді жалғастыру;
• берілген тақырып бойынша пікір жазу
  сияқты тапсырмалар функционалдық сауаттылықты арттырады.

Бұл жұмыстар оқушыны сауатты жазуға, ойын жүйелі жеткізуге және тілдік нормаларды сақтауға үйретеді.

3. Тыңдалым және айтылым әрекеттері

Тыңдалым мен айтылым сабақтың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Диалог, пікірталас, рөлдік ойындар арқылы оқушылар:

• өз ойын еркін айтуға;
• сұрақ қоя білуге;
• өзгелердің пікірін тыңдауға және бағалауға
  үйренеді.

Коммуникативтік бағыттағы тапсырмалар оқушының сенімді сөйлеу дағдысын қалыптастырады.

4. Өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда өмірмен байланысты тапсырмалардың орны ерекше. Мысалы:

• дүкенде, кітапханада, мектепте болатын жағдаяттар;
• әлеуметтік желіге пікір жазу;
• күнделікті тұрмыстық мәселелерді талдау.

Бұл тапсырмалар оқушының алған білімін практикада қолдануына мүмкіндік береді.

5. Сын тұрғысынан ойлау технологиясын қолдану

Сын тұрғысынан ойлау технологиясы оқушыларды:

• ақпаратты салыстыруға;
• талдауға;
• дәлелдеуге;
• қорытынды жасауға
  үйретеді.

Бұл технология функционалдық сауаттылықты дамытуда өте тиімді, себебі оқушы дайын ақпаратты қабылдаушы емес, өз ойы бар тұлға ретінде қалыптасады.

Мұғалімнің кәсіби рөлі

Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру мұғалімнің кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты. Мұғалім:

• сабақ мақсатын нақты қоя білуі;
• әдіс-тәсілдерді тиімді таңдай алуы;
• оқушының жас ерекшелігін ескеруі
  қажет.

Мұғалім оқушыға бағыт-бағдар беруші, ұйымдастырушы рөлін атқарғанда ғана оқу үдерісі нәтижелі болады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі. Оқушылардың алған білімдерін өмірде қолдана білуі олардың тұлғалық дамуына, қоғамда өз орнын табуына және бәсекеге қабілетті азамат болып қалыптасуына негіз болады. Сондықтан қазақ тілі пәні мұғалімдері сабақ мазмұнын өмірмен байланыстырып, оқушылардың тілдік, коммуникативтік және танымдық қабілеттерін дамытуға жүйелі түрде көңіл бөлуі тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы.
3. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас негіздері. – Алматы, 2010.
4. Құдайбергенова К. Құзырлылыққа бағытталған білім беру. – Алматы, 2016.
5. Жаңартылған білім мазмұны аясындағы қазақ тілі пәні оқу бағдарламасы.
6. Әбілқасымова А.Е. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жолдары.