Әдістемелік құрал: «Қазақ тілінің грамматикасы»

Игликова Айжан Дулатовна, Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, «Аққұдық негізгі мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі, Қазақстан, Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы

Әдістемелік құрал: «Қазақ тілінің грамматикасы»

Әдістемелік құрал: «Қазақ тілінің грамматикасы»

Кіріспе

Бұл әдістемелік құрал қазақ тілінің грамматикасын оқытуға арналған. Пособие оқушылардың сөйлеу, жазу, оқу қабілеттерін дамытуға, тілдік қателіктерді азайтуға бағытталған.

Мұнда теориялық бөлімдер, мысалдар, практикалық жаттығулар, тест тапсырмалары мен көрнекі материалдар ұсынылған.

1. Мақсаты мен міндеттері

Мақсаты:

• Қазақ тілінің грамматикалық құрылымын түсіндіру;
• Сөйлем құру және сөз таптарын дұрыс қолдануды үйрету;
• Тілдік қателіктерді азайту;
• Оқушылардың ауызша және жазбаша сөйлеу қабілетін дамыту.

Міндеттері:

1. Сөз таптарын түсіндіру: зат есім, сын есім, етістік, сан есім, есімдіктер және т.б.
2. Сөйлем мүшелерін анықтау және дұрыс қолдану.
3. Морфология мен синтаксис ережелерін практикада қолдану.
4. Жаттығулар арқылы грамматикалық білімді бекіту.
5. Тілдік дағдыларды дамыту үшін ойын және топтық тапсырмаларды пайдалану.

2. Сөз таптары

2.1 Зат есім

Анықтамасы: Заттың, адамның немесе ұғымның атын білдіретін сөз.

Мысалы: кітап, қала, адам, гүл

Жаттығулар:

1. Келесі сөздерді септеңіз: кітап, бала, үйлер, мектеп.
2. Сөйлем құрыңыз: «… кітап оқып отыр».

2.2 Сын есім

Анықтамасы: Заттың немесе ұғымның сапасын, қасиетін білдіретін сөз.

Мысалы: әдемі, үлкен, жылдам, таза

Жаттығулар:

1. Зат есімге сын есім қосып сөйлем құрыңыз: бала, кітап, үй.
2. Көрсетілген сын есімдерді сөйлемде қолданыңыз: қызықты, тәтті, сұлу.

2.3 Етістік

Анықтамасы: Әрекетті немесе қимылды білдіретін сөз.

Мысалы: жазу, оқу, жүгіру, ойнау

Шақтары:

• Өткен шақ: Мен оқыдым, Сен жаздың
• Осы шақ: Мен оқимын, Сен жазасың
• Келер шақ: Мен оқимын боламын, Сен жазасың боласың

Райлары: хабар, бұйрық, шартты

Жаттығулар:

1. Келесі сөйлемдерді дұрыс шаққа қойыңыз: «Мен … (жазу) хат».
2. Сөйлем құрыңыз: «Бала … (ойнау) алаңда».

2.4 Сан есім

Анықтамасы: Заттың санын немесе ретін білдіретін сөз.

Мысалы: бір, екі, үшінші, жиырма

Жаттығулар:

1. Келесі сан есімдерді сөйлемде қолданыңыз: үш, жеті, он.
2. Сөйлем құрыңыз: «… кітап үстелде тұр».

2.5 Есімдіктер

Анықтамасы: Заттың атын алмастыратын сөз.

Мысалы: мен, сен, ол, біз, олар

Жаттығулар:

1. Сөйлемді есімдіктермен толықтырыңыз: «… кітап оқып отыр».
2. Сөйлем құрыңыз: «… мектепке бара жатыр».

3. Сөйлем және сөйлем мүшелері

• Бастауыш – сөйлемде кім немесе не туралы айтылып тұрғанын білдіреді.
• Баяндауыш – іс-әрекетті немесе жағдайды білдіреді.
• Қосымша мүшелер – толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш

Мысал:

• «Бала кітап оқиды.» → Бастауыш: бала, Баяндауыш: оқиды

Жаттығулар:

1. Келесі сөйлемдердегі бастауыш пен баяндауышты табыңыз:
   • «Анасы тамақ пісіріп отыр.»
   • «Балалар алаңда ойнап жүр.»
2. Қосымша мүшелерді анықтаңыз: «Үлкен бала жаңа мектепке бара жатыр.»

4. Морфология

4.1 Зат есімнің септелуі

Жаттығулар:

1. «Қала» сөзін барлық септікке қойып сөйлем құрыңыз.
2. Берілген зат есімдерге септік жалғауларын қосып, сөйлем құрыңыз: бала, үй, гүл.

4.2 Етістіктің шақтары мен райлары

Райлар: хабар, бұйрық, шартты, тілдік

Жаттығулар:

1. Сөйлемді хабар райынан бұйрық райына өзгертіңіз: «Сен келесің».
2. Шартты райда сөйлем құрыңыз: «Егер ол келсе, біз шығамыз».

5. Практикалық тапсырмалар

1. Берілген сөйлемдердегі сөз таптарын анықтаңыз.
2. Етістіктерді дұрыс шаққа қойып сөйлем құрыңыз.
3. Септелген зат есімдерді сөйлемге қолданыңыз.
4. Есімдіктерді қолдана отырып, диалог құрыңыз.
5. Сан есімдерді қолданып, есептер немесе сипаттаулар жасаңыз.

6. Оқытушыға ұсыныстар

1. Теориялық материалды кезең-кезеңімен оқытыңыз.
2. Сұрақ-жауап және топтық жұмыстарды қолданыңыз.
3. Көрнекі құралдар мен интерактив әдістерді қосыңыз.
4. Жаттығулар мен тест тапсырмаларын әр деңгейге бейімдеңіз.
5. Қателіктерді түзетуге және жеке оқушыларға көңіл бөлуге уақыт бөліңіз.

7. Қорытынды

Бұл әдістемелік құрал қазақ тілінің грамматикасын терең меңгеруге, тілдік дағдыларды дамытуға, сөйлеу және жазу қабілетін жетілдіруге арналған. Теориялық бөлімдер мен практикалық жаттығулар мұғалімдерге сабақ жүргізуде және оқушыларға грамматикалық білімді бекітуге көмектеседі.

8. Әдебиеттер тізімі (Литература)

1. Абаев, А. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы: Мектеп, 2010.
2. Сағидоллаев, Е. Қазақ тілінің морфологиясы мен синтаксисі. Астана: Лингвистика, 2015.
3. Әлшанов, Т. Қазақ тілінің сөз таптары. Шымкент: Білім, 2018.
4. Қазақ тілінің орфографиясы мен пунктуациясы: оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2020.
5. Әбдіқадыров, Б. Қазақ тілі грамматикасы: теория және практика. Алматы: Фолиант, 2017.
6. Қазақ тілі: мектептік грамматика. Алматы: Мектеп, 2019.
7. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Қазақ тілі пәні бойынша оқу бағдарламасы. Астана, 2021.
8. Қазақ тілін оқыту әдістемесі: әдістемелік нұсқаулық. Алматы: Қазақ университеті, 201
9. Мұратбеков, А. Қазақ тілінің морфологиялық ережелері. Алматы: Білім, 2016.