Бастауыш сыныптарда оқытудың белсенді формалары мен әдістерін қолдану

Рыскулбекова Алма Жалеловна, Бастауыш сынып мұғалімі, «Саурық батыр ауылындағы орта мектебі Бірлік бастауыш мектебімен» КММ, Қазақстан, Алматы облысы, Жамбыл ауданы.

Бастауыш сыныптарда оқытудың белсенді формалары мен әдістерін қолдану

Бастауыш сыныптарда оқытудың белсенді формалары мен әдістерін қолдану

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде оқыту үдерісінің негізгі мақсаты – тек білім беру ғана емес, сонымен қатар оқушының тұлғалық дамуын қамтамасыз ету, оның ойлау қабілетін, шығармашылық белсенділігін және коммуникативтік дағдыларын қалыптастыру болып табылады. Осы мақсатқа жетудің тиімді жолдарының бірі – бастауыш сыныптарда оқытудың белсенді формалары мен әдістерін қолдану.

Бастауыш мектеп – баланың білім алуға деген алғашқы қадамы жасалатын, оның оқу мотивациясы қалыптасатын маңызды кезең. Бұл кезеңде оқушының танымдық белсенділігі жоғары болады, сондықтан оқу процесін дұрыс ұйымдастыру оның болашақтағы білім сапасына тікелей әсер етеді.

Дәстүрлі оқыту жүйесінде мұғалім негізгі ақпарат көзі болып саналса, қазіргі белсенді оқыту технологияларында оқушы оқу процесінің басты субъектісі ретінде қарастырылады. Бұл тәсіл оқушыны тек тыңдаушы емес, ізденуші, зерттеуші және шешім қабылдаушы тұлға ретінде қалыптастырады.

1. Белсенді оқыту әдістерінің теориялық негіздері

Белсенді оқыту әдістері – оқушылардың оқу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз ететін, олардың танымдық әрекетін дамытатын педагогикалық әдістер жүйесі.

Бұл әдістер келесі педагогикалық тұжырымдамаларға негізделеді:

• тұлғаға бағытталған оқыту
• дамыта оқыту теориясы (Л.С. Выготский)
• әрекет арқылы оқыту
• ынтымақтастық педагогикасы

Белсенді оқыту кезінде оқушы:

• ақпаратты дайын күйінде алмайды;
• оны өз бетімен іздейді;
• талдайды және салыстырады;
• қорытынды жасайды;
• өз пікірін дәлелдейді.

Бұл процесс оқушының сыни ойлауын, логикалық қабілетін және функционалдық сауаттылығын дамытады.

2. Белсенді оқыту формалары

2.1 Топтық жұмыс

Топтық жұмыс – оқушыларды шағын топтарға бөліп, бірлескен тапсырмалар орындауға бағытталған әдіс.

Мақсаты:

• ынтымақтастықты дамыту
• жауапкершілікті қалыптастыру
• пікір алмасуға үйрету

Мысалы:
«Жануарлар әлемі» тақырыбында:

• 1-топ: үй жануарлары
• 2-топ: жабайы жануарлар
• 3-топ: сирек кездесетін жануарлар

Әр топ постер жасап, қорғайды.

2.2 Жұптық жұмыс

Жұптық жұмыс оқушылардың өзара қарым-қатынасын күшейтеді.

Артықшылықтары:

• бір-бірін тыңдауға үйренеді
• өз ойын айтуға дағдыланады
• өзара тексеру жүзеге асады

Мысал:

• диктантты тексеру
• сұрақ-жауап әдісі
• мәтінді бір-біріне түсіндіру

2.3 Ұжымдық жұмыс

Бұл формада бүкіл сынып бір тапсырманы орындайды.

Мысал:
«Күз мезгілі» тақырыбы бойынша ортақ әңгіме құрастыру.

3. Белсенді оқыту әдістері

3.1 Ойын технологиялары

Ойын – бастауыш сынып оқушылары үшін ең тиімді оқыту құралы.

Түрлері:

• дидактикалық ойындар
• рөлдік ойындар
• логикалық ойындар

Мысал:
«Дүкен» ойыны арқылы:

• қосу және азайту амалдарын үйрену

3.2 Проблемалық оқыту

Бұл әдісте оқушыларға дайын білім берілмейді, керісінше олар мәселені өздері шешеді.

Мысал:

• Неліктен су мұзға айналады?
• Неліктен кей заттар суда батады?

Бұл әдіс зерттеушілік қабілетті дамытады.

3.3 Сыни тұрғыдан ойлау технологиялары

Бұл технология оқушылардың ойлау қабілетін дамытады.

Әдістер:

• Венн диаграммасы
• Кластер
• INSERT
• «Ой қозғау»
• Бес жолды өлең

Мысал:
Екі кейіпкерді салыстыру арқылы олардың ұқсастығы мен айырмашылығын табу.

3.4 Жобалық әдіс

Жобалық әдіс оқушылардың зерттеу және шығармашылық қабілетін дамытады.

Кезеңдері:

1. Тақырып таңдау
2. Ақпарат жинау
3. Жоспар құру
4. Жоба дайындау
5. Қорғау

Мысал тақырыптар:

• «Менің отбасым»
• «Туған өлкем»
• «Табиғатты қорғау»

3.5 Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ)

АКТ қолдану сабақтың көрнекілігін арттырады.

Құралдар:

• интерактивті тақта
• презентациялар
• видеосабақтар
• онлайн тапсырмалар

3.6 Деңгейлік тапсырмалар

Оқушылардың қабілетіне қарай тапсырма беру.

• жеңіл деңгей
• орта деңгей
• күрделі деңгей

Бұл әдіс әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеруге мүмкіндік береді.

4. Белсенді әдістерді қолданудың тиімділігі

Белсенді оқыту әдістері:

• оқу мотивациясын арттырады
• шығармашылық қабілетті дамытады
• сыни ойлауды қалыптастырады
• сөйлеу мәдениетін жетілдіреді
• өздігінен білім алуға үйретеді

Сонымен қатар, оқушылар:

• жауапкершілік алады
• топта жұмыс істеуді үйренеді
• өз пікірін қорғауға дағдыланады

5. Мұғалімнің рөлі

Қазіргі білім беру жүйесінде мұғалімнің рөлі түбегейлі өзгереді.

Мұғалім:

• ақпарат беруші емес;
• бағыттаушы;
• ұйымдастырушы;
• кеңесші;
• фасилитатор.

Мұғалімнің басты міндеті – оқушыны өз бетімен білім алуға үйрету.

6. Сабақта белсенді әдістерді қолдану мысалы

Сабақ тақырыбы: «Жануарлар әлемі»

• Қызығушылық ояту: «Ой қозғау»
• Топтық жұмыс: жануарларды топтастыру
• Жұптық жұмыс: сұрақ-жауап
• Ойын: «Кім жылдам?»
• Қорытынды: Венн диаграммасы

Нәтижесінде оқушылар тақырыпты өздері меңгереді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, бастауыш сыныптарда оқытудың белсенді формалары мен әдістерін қолдану – қазіргі білім беру жүйесінің ең маңызды талаптарының бірі. Бұл әдістер оқушылардың оқу процесіне қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың тұлғалық дамуына да үлкен әсер етеді.

Белсенді оқыту арқылы оқушылар тек білім алып қоймай, оны өмірде қолдана білуге үйренеді. Сондықтан әрбір мұғалім өз тәжірибесінде белсенді оқыту технологияларын жүйелі түрде қолдануы қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы
2. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2050» стратегиясы
3. Выготский Л.С. Оқыту және даму
4. Блум Б. Білім беру мақсаттарының таксономиясы
5. Қараев Ж.А. Педагогикалық технологиялар
6. Қазақстандық әдістемелік журналдар
7. Заманауи педагогикалық технологиялар жинағы