Орыс тілін екінші тіл ретінде оқыту сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру: теориясы, тәжірибесі және тиімді әдістері

Турегельдиева Жанар Абдиманаповна, Орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, «Ахмет Байтұрсынұлы атындағы гимназия» КММ, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Қаратау қаласы.

Орыс тілін екінші тіл ретінде оқыту сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру: теориясы, тәжірибесі және тиімді әдістері

Орыс тілін екінші тіл ретінде оқыту сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру: теориясы, тәжірибесі және тиімді әдістері

Аннотация

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушылардың алған білімдерін өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілетін дамыту. Осы тұрғыдан алғанда функционалдық сауаттылық білім сапасының маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Мақалада қазақ мектептерінде орыс тілін екінші тіл ретінде оқыту барысында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың теориялық негіздері, заманауи педагогикалық тәсілдері мен тиімді әдістері қарастырылады. Сондай-ақ мәтінмен жұмыс, коммуникативтік технологиялар, жобалау әдісі, цифрлық ресурстар және сыни ойлауды дамыту стратегияларының функционалдық сауаттылықты қалыптастырудағы рөлі талданады. Практикалық тәжірибеден алынған мысалдар ұсынылып, білім алушылардың тілдік құзыреттілігін арттыру жолдары көрсетіледі.

Түйінді сөздер: функционалдық сауаттылық, орыс тілі, екінші тіл, коммуникативтік құзыреттілік, мәтінмен жұмыс, оқылым, жазылым, тыңдалым, айтылым, сыни ойлау.

Кіріспе

Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде соңғы жылдары оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту мәселесіне ерекше назар аударылып келеді. Бұл бағыт әлемдік білім кеңістігіндегі өзгерістермен, халықаралық зерттеулердің нәтижелерімен және қоғамның жаңа талаптарымен тығыз байланысты.

Қазіргі мектептің негізгі міндеті – оқушыға белгілі бір көлемдегі білім берумен ғана шектелмей, оны өмірлік жағдаяттарда қолдануға үйрету. Оқушы күнделікті өмірде кездесетін мәселелерді шеше алуы, ақпаратты талдай білуі, өз ойын сауатты жеткізуі және тиімді қарым-қатынас жасай алуы қажет. Осындай қабілеттердің жиынтығы функционалдық сауаттылықты құрайды.

Қазақ мектептерінде орыс тілін оқыту барысында бұл мәселе ерекше маңызға ие. Өйткені көптеген оқушылар үшін орыс тілі – екінші тіл. Сондықтан сабақ барысында тек грамматикалық білім беріп қана қоймай, тілді қарым-қатынас құралы ретінде қолдануға жағдай жасау қажет.

Орыс тілін оқытудың басты мақсаты – оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыру, түрлі әлеуметтік ортада еркін тілдесуіне мүмкіндік беру және алған білімдерін тәжірибеде қолдануға үйрету.

Функционалдық сауаттылық ұғымының мәні

Функционалдық сауаттылық ұғымы алғаш рет өткен ғасырдың ортасында халықаралық деңгейде қарастырыла бастады. Қазіргі түсінік бойынша функционалдық сауаттылық – адамның оқу, жазу, ақпаратты өңдеу, талдау және оны өмірде тиімді пайдалану қабілеті.

OECD ұйымының анықтамасына сәйкес функционалдық сауаттылық – тұлғаның білімін әлеуметтік, мәдени және кәсіби ортада қолдана алу мүмкіндігі.

Функционалдық сауатты тұлға:

• алған білімін өмірде пайдаланады;
• түрлі ақпарат көздерімен жұмыс істейді;
• мәселені талдап, шешім қабылдайды;
• өз ойын ауызша және жазбаша жеткізеді;
• сыни ойлайды;
• қарым-қатынас мәдениетін сақтайды;
• өзін-өзі дамытуға ұмтылады.

Демек, функционалдық сауаттылық тек білім көлемімен емес, сол білімді пайдалану деңгейімен анықталады.

Орыс тілін екінші тіл ретінде оқытудың ерекшеліктері

Қазақ мектептеріндегі орыс тілі сабақтарының өзіндік ерекшеліктері бар.

Біріншіден, оқушылардың көпшілігі орыс тілін тек сабақ барысында қолданады.

Екіншіден, тілдік орта шектеулі болғандықтан, оқушылардың сөйлеу тәжірибесі жеткіліксіз болуы мүмкін.

Үшіншіден, кейбір оқушылардың сөздік қоры төмен деңгейде қалыптасады.

Сондықтан мұғалім сабақ барысында жасанды емес, шынайы қарым-қатынас ортасын құруы қажет.

Оқушылар:

• сөйлесуі;
• пікір алмасуы;
• талқылауы;
• дәлелдеуі;
• салыстыруы;
• қорытынды жасауы тиіс.

Осындай әрекеттер функционалдық сауаттылықтың қалыптасуына негіз болады.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудағы негізгі бағыттар

Оқылым сауаттылығы

Оқылым сауаттылығы – мәтінді түсіну, талдау және бағалау қабілеті.

Оқылым дағдыларын дамыту үшін төмендегідей жұмыстар жүргізіледі:

• мәтіннің негізгі ойын анықтау;
• кілт сөздерді табу;
• ақпараттарды салыстыру;
• жоспар құру;
• автор көзқарасын анықтау;
• мәтін бойынша қорытынды жасау.

Мысалы, оқушыларға экологиялық мәселелер туралы мәтін ұсынылады. Олар мәтіннен негізгі мәселені анықтап, шешу жолдарын ұсынады. Бұл жұмыс тілдік біліммен қатар аналитикалық ойлауды да дамытады.

Жазылым сауаттылығы

Жазылым функционалдық сауаттылықтың маңызды компоненттерінің бірі болып табылады.

Жазылым арқылы оқушылар:

• өз ойын жүйелейді;
• дәлел келтіреді;
• ақпаратты құрылымдайды;
• сауатты жазуға үйренеді.

Сабақ барысында:

• эссе жазу;
• хат жазу;
• жарнама құрастыру;
• өтініш жазу;
• хабарландыру жасау;
• пікір жазу сияқты тапсырмалар беріледі.

Мысалы, «Менің болашақ мамандығым» тақырыбында эссе жазу оқушының тілдік қорын байытып қана қоймай, болашаққа деген көзқарасын қалыптастырады.

Айтылым дағдыларын дамыту

Айтылым – оқушылардың тілдік құзыреттілігін анықтайтын маңызды көрсеткіштердің бірі.

Айтылымды дамыту үшін:

• пікірталас;
• сұхбат;
• рөлдік ойын;
• презентация;
• жобаны қорғау әдістері қолданылады.

Мысалы:

«Әлеуметтік желінің пайдасы мен зияны» тақырыбында пікірталас ұйымдастыру оқушылардың ойын дәлелдеп айтуына мүмкіндік береді.

Тыңдалым сауаттылығы

Тыңдалым дағдылары қазіргі ақпараттық қоғамда ерекше маңызға ие.

Тыңдалым барысында оқушылар:

• негізгі ақпаратты анықтайды;
• қажетті мәліметтерді іріктейді;
• тыңдалған мәтін бойынша қорытынды жасайды.

Сабақта аудиомәтіндер, бейнематериалдар, сұхбаттар және подкасттар қолдануға болады.

Мәтінмен жұмыс – функционалдық сауаттылықтың негізі

Мәтін – тіл үйретудің басты құралы.

Қазіргі сабақтарда мәтінмен жұмыс үш кезеңде жүзеге асырылады.

Мәтіналды кезең

Бұл кезеңде оқушылардың қызығушылығы оянады.

Әдістер:

• миға шабуыл;
• болжам жасау;
• ассоциация құру;
• сұрақ қою.

Мәтінмен жұмыс кезеңі

Оқушылар мәтінді оқиды және талдайды.

Тапсырмалар:

• негізгі ойды анықтау;
• ақпараттарды топтастыру;
• сұрақтарға жауап беру;
• кесте толтыру.

Мәтіннен кейінгі кезең

Оқушылар мәтін бойынша өз пікірін білдіреді.

Тапсырмалар:

• эссе жазу;
• пікір айту;
• диалог құру;
• жоба жасау.

Коммуникативтік технологиялардың маңызы

Коммуникативтік технология оқушыны белсенді қарым-қатынасқа түсіреді.

Мұндай технологияларды қолдану:

• тілдік кедергіні жояды;
• сөйлеу белсенділігін арттырады;
• өзіне деген сенімді қалыптастырады.

Тиімді әдістер:

• «Аквариум»;
• «Ыстық орындық»;
• «Дебат»;
• «Сұрақтар шеңбері»;
• «Ойлан – жұптас – бөліс».

Бұл әдістер оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға үлкен мүмкіндік береді.

Сыни ойлауды дамыту технологиясы

Сыни ойлау – функционалдық сауаттылықтың маңызды бөлігі.

Сыни ойлайтын оқушы:

• ақпаратты талдайды;
• салыстырады;
• бағалайды;
• дәлелдейді.

Сабақ барысында:

• Венн диаграммасы;
• INSERT әдісі;
• кластер;
• синквейн;
• БББ кестесі қолданылуы мүмкін.

Цифрлық технологиялардың мүмкіндіктері

Қазіргі оқушылар цифрлық ортада өмір сүріп жатыр.

Сондықтан сабақта:

• интерактивті платформаларды;
• онлайн жаттығуларды;
• бейнесабақтарды;
• электрондық оқулықтарды;
• жасанды интеллект құралдарын пайдалану маңызды.

Цифрлық технологиялар оқушылардың қызығушылығын арттырып, өзіндік жұмыс жасау дағдыларын қалыптастырады.

Жобалау әдісінің тиімділігі

Жоба әдісі функционалдық сауаттылықты дамытуда ерекше орын алады.

Жоба барысында оқушылар:

• ақпарат жинайды;
• зерттеу жүргізеді;
• талдайды;
• қорытынды жасайды;
• нәтижені қорғайды.

Мысалы:

«Қазақстандағы экологиялық мәселелер», «Менің туған өлкем», «Ұлы тұлғалар» тақырыптарындағы жобалар оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамытады.

Практикалық тәжірибеден мысалдар

Сабақтарда төмендегідей тапсырмалар тиімді нәтиже береді:

Жағдаяттық тапсырма

Сіз турист ретінде басқа қалаға келдіңіз. Қонақүй қызметкерімен диалог құрыңыз.

Проблемалық тапсырма

Қазіргі жастар кітапты аз оқиды. Бұл мәселені қалай шешуге болады?

Шығармашылық тапсырма

«Менің арман мектебім» тақырыбында презентация дайындаңыз.

Зерттеу тапсырмасы

Сыныптастар арасында сауалнама жүргізіп, нәтижесін диаграмма түрінде көрсетіңіз.

Мұндай тапсырмалар оқушылардың өмірлік тәжірибемен байланыс орнатуына мүмкіндік береді.

Мұғалімнің кәсіби рөлі

Функционалдық сауаттылықты дамытуда мұғалімнің орны ерекше.

Мұғалім:

• бағыт береді;
• қолдау көрсетеді;
• ынталандырады;
• оқушы белсенділігін ұйымдастырады.

Қазіргі мұғалім білім көзі ғана емес, оқушының танымдық әрекетін басқарушы тұлға болуы тиіс.

Қорытынды

Қорыта келгенде, орыс тілін екінші тіл ретінде оқыту сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі. Функционалдық сауаттылығы қалыптасқан оқушы алған білімін өмірде тиімді пайдалана алады, өз ойын еркін жеткізеді, ақпаратты талдайды және түрлі жағдайларда дұрыс шешім қабылдайды.

Сондықтан мұғалім сабақ барысында коммуникативтік технологияларды, мәтінмен жұмыс әдістерін, цифрлық ресурстарды, жобалау технологиясын және сыни ойлауды дамыту стратегияларын тиімді қолдануы қажет. Осындай жүйелі жұмыс нәтижесінде оқушылардың тілдік құзыреттілігі артып, білім сапасы жоғарылайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы.
3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты.
4. Назарбаев Н.Ә. Әлеуметтік жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты.
5. Әбиев Ж., Бабаев С., Құдиярова А. Педагогика. – Алматы.
6. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
7. Выготский Л.С. Педагогикалық психология.
8. Пассов Е.И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению.
9. Зимняя И.А. Педагогикалық психология.
10. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования.
11. Леонтьев А.А. Язык и речевая деятельность.
12. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии.
13. OECD. PISA Assessment and Analytical Framework.
14. Хуторской А.В. Ключевые компетенции как компонент личностно ориентированного образования.
15. Гальскова Н.Д. Теория обучения иностранным языкам.
16. Бим И.Л. Методика обучения иностранным языкам.
17. Щукин А.Н. Методика преподавания русского языка как иностранного.
18. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии.
19. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения.
20. Махмутов М.И. Проблемное обучение.