Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік оқыту технологиясын қолдану

Клышева Толкын Акбаевна, Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, «№85 жалпы білім беретін мектеп» КММ, Алматы қаласы

Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік оқыту технологиясын қолдану

Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік оқыту технологиясын қолдану

Аңдатпа

Мақалада қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік оқыту технологиясын тиімді қолданудың теориялық және практикалық негіздері қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамыту, мемлекеттік тілді күнделікті өмірде еркін қолдана алатын тұлға қалыптастыру басты міндеттердің бірі болып табылады. Осы мақсатқа жетуде коммуникативтік оқыту технологиясы оқушының танымдық белсенділігін арттырып, сөйлеу әрекетінің барлық түрін кешенді дамытуға мүмкіндік береді. Мақалада аталған технологияның мазмұны, негізгі қағидалары, сабақ барысында қолданылатын тиімді әдістер мен жұмыс түрлері сипатталып, олардың оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудағы рөлі айқындалады. Сонымен қатар мұғалімнің кәсіби қызметіндегі коммуникативтік тәсілдің маңыздылығы мен оны тәжірибеде жүзеге асыру жолдары ұсынылады.

Тірек сөздер: қазақ тілі, коммуникативтік оқыту технологиясы, тілдік құзыреттілік, функционалдық сауаттылық, белсенді оқыту әдістері, диалогтік оқыту, сөйлеу әрекеті.

Кіріспе

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының білім беру жүйесі оқушының жан-жақты дамуына, алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдануына және өз ойын мемлекеттік тілде еркін жеткізе алуына бағытталған. Бұл талаптар қазақ тілі пәнінің мазмұны мен оны оқыту әдістемесіне де жаңа көзқарас қалыптастырды. Егер бұрын сабақтың негізгі мақсаты тілдің грамматикалық заңдылықтарын меңгерту болса, бүгінгі күні сол білімді қарым-қатынас барысында тиімді қолдана алатын тұлға тәрбиелеу бірінші орынға шықты.

Қазақ тілі – тек оқу пәні ғана емес, ұлттың рухани құндылығы мен қоғамдық қатынастың маңызды құралы. Сондықтан оқушылардың тілдік білімін өмірмен байланыстыра отырып дамыту – мұғалімнің басты міндеттерінің бірі. Осы міндетті жүзеге асырудың тиімді жолдарының бірі – коммуникативтік оқыту технологиясын сабақ үдерісіне жүйелі енгізу.

Коммуникативтік технология оқушыны сабақтың белсенді қатысушысына айналдырады. Ол дайын ақпаратты қабылдаушы емес, білімді іздену арқылы меңгеретін, пікір білдіретін, дәлелдейтін, талдайтын және қорытынды жасайтын тұлға ретінде қалыптасады. Мұндай сабақтарда тіл табиғи қарым-қатынас құралы ретінде қолданылады, ал білім өмірлік тәжірибемен ұштасады.

Коммуникативтік оқыту технологиясының мәні мен ерекшелігі

Коммуникативтік оқыту технологиясының негізгі мақсаты – білім алушылардың қарым-қатынас жасау қабілетін дамыту арқылы мемлекеттік тілді еркін меңгерту. Бұл технологияда тілдік білім оқшау емес, нақты жағдаяттарда қолданылатын құрал ретінде қарастырылады. Сондықтан сабақ барысында оқушылар түрлі коммуникативтік тапсырмаларды орындап, өз ойын ауызша және жазбаша түрде еркін жеткізуге үйренеді.

Коммуникативтік технология бірнеше маңызды қағидаларға негізделеді:

• білім алушының белсенді әрекеті;
• өзара ынтымақтастық;
• шынайы өмірмен байланысты тапсырмалар;
• пікір алмасу мәдениетін қалыптастыру;
• сөйлеу әрекетінің барлық түрін дамыту;
• оқушының жеке ерекшелігін ескеру.

Бұл технологияны қолдану барысында мұғалімнің қызметі де өзгереді. Ол тек білім беруші ғана емес, оқу әрекетін ұйымдастырушы, кеңесші, бағыттаушы және оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытушы тұлғаға айналады.

Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік технологияны жүзеге асыру жолдары

Коммуникативтік оқыту технологиясының тиімділігі сабақтың дұрыс ұйымдастырылуына байланысты. Сабақтың әр кезеңінде оқушылардың өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін тапсырмалар қолданылған жағдайда ғана қажетті нәтиже қалыптасады.

Сабақтың басында қызығушылықты ояту мақсатында проблемалық сұрақтар немесе өмірлік жағдаяттар ұсынылады. Бұл оқушылардың ойлау белсенділігін арттырып, жаңа тақырыпты өз тәжірибесімен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Жаңа тақырыпты меңгеру барысында диалогтік оқыту кеңінен қолданылады. Оқушылар жұппен немесе шағын топтарда жұмыс істеп, сұрақтарға жауап береді, өз пікірлерін білдіреді және бір-бірінің ойын толықтырады. Мұндай жұмыс барысында тек тілдік білім ғана емес, қарым-қатынас мәдениеті де қалыптасады.

Коммуникативтік технологияның маңызды элементтерінің бірі – рөлдік ойындар. Мысалы, «Әуежайда», «Дүкенде», «Дәріханада», «Қонақ күту», «Жұмысқа орналасу», «Экологиялық мәселе» сияқты жағдаяттарды сахналау арқылы оқушылар қазақ тілінде табиғи сөйлесу тәжірибесін меңгереді.

Сондай-ақ пікірталас, дөңгелек үстел, дебат, миға шабуыл, кластер құру, INSERT, «Ойлан – жұптас – бөліс», «Ыстық орындық» әдістері оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттыруда жоғары нәтиже береді.

Коммуникативтік тапсырмалардың оқушы дамуына әсері

Коммуникативтік тапсырмалар оқушылардың тек тілдік білімін ғана емес, олардың тұлғалық қасиеттерін де дамытады.

Біріншіден, оқушылардың сөздік қоры байиды. Жаңа сөздер мәтіннен тыс жатталмай, нақты жағдаяттарда қолданылғандықтан, олар есте ұзақ сақталады.

Екіншіден, ауызша сөйлеу дағдысы жетіледі. Оқушылар қысқа жауаппен шектелмей, өз пікірін дәлелдеуге, мысал келтіруге және қорытынды жасауға үйренеді.

Үшіншіден, тыңдалым қабілеті дамиды. Өзгенің ойын мұқият тыңдау, негізгі ақпаратты анықтау және оған жауап беру қазіргі қоғамда аса маңызды дағды болып саналады.

Төртіншіден, оқушылардың өзіндік сенімділігі артады. Еркін пікір айтуға мүмкіндік алған бала қателесуден қорықпайды, белсенді әрекет етеді және жаңа білімді тез меңгереді.

Бесіншіден, шығармашылық қабілет қалыптасады. Түрлі жобалар, презентациялар, зерттеу жұмыстары мен шығармашылық тапсырмалар оқушының өзіндік ойын дамытуға ықпал етеді.

Ақпараттық технологиялар мен коммуникативтік оқыту

Қазіргі цифрлық қоғамда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану сабақтың тиімділігін арттырады. Интерактивті тақта, электрондық оқулықтар, бейнематериалдар, онлайн тесттер, виртуалды экскурсиялар және білім беру платформалары оқушылардың қызығушылығын күшейтеді.

Мысалы, бейнежазбаларды тыңдап, негізгі ойды анықтау, онлайн пікірталас ұйымдастыру немесе цифрлық презентация дайындау оқушылардың тыңдалым, айтылым және жазылым дағдыларын қатар дамытады. Сонымен қатар мұндай жұмыстар оқушылардың цифрлық сауаттылығын жетілдіріп, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауға үйретеді.

Коммуникативтік технологияның білім сапасына ықпалы

Тәжірибе көрсеткендей, коммуникативтік технологияны жүйелі қолдану бірнеше маңызды нәтижеге жеткізеді. Сабаққа оқушылардың қызығушылығы артады, өздігінен білім алуға деген ынтасы қалыптасады, оқу мотивациясы күшейеді. Білім алушылардың сөздік қоры көбейіп, сөйлеу мәдениеті жетіледі, функционалдық сауаттылығы дамиды.

Сонымен қатар бұл технология мұғалімнің де кәсіби шеберлігін жетілдіреді. Ол сабақтың құрылымын жаңаша ұйымдастырып, әр оқушының қабілетін ескеруге, тиімді кері байланыс орнатуға және оқу нәтижелерін жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Коммуникативтік оқыту технологиясы – қазақ тілін оқытудың қазіргі талаптарына толық жауап беретін тиімді педагогикалық тәсілдердің бірі. Ол білім алушылардың тілдік құзыреттілігін дамытып қана қоймай, олардың сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін, функционалдық сауаттылығын және әлеуметтік белсенділігін қалыптастырады.

Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік әдістерді жүйелі әрі мақсатты қолдану оқушылардың мемлекеттік тілді меңгеру сапасын арттырып, оны өмірлік қарым-қатынаста еркін пайдалануына мүмкіндік береді. Сондықтан қазіргі мұғалім сабақтың әр кезеңінде оқушының белсенді әрекетіне жағдай жасап, білімді өмірмен байланыстыратын тиімді әдістерді орынды пайдалана білуі қажет. Осындай жағдайда ғана қазақ тілі пәні оқушы үшін қызықты, мазмұнды әрі нәтижелі пәнге айналады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007 (өзгерістер мен толықтыруларымен).
2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана, 202
3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Қазақ тілі оқу бағдарламасы (5–11 сыныптар). – Астана, 202
4. Қараев Ж.А. Педагогикалық технология негіздері. – Алматы: Рауан, 2019.
5. Жүнісбек Ә. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Атамұра, 2018.
6. Құрманова Г.Қ. Қазақ тілін оқытудың инновациялық технологиялары. – Алматы: Білім, 2020.
7. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование, 2019.
8. Пассов Е.И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению. – Москва: Просвещение, 201
9. Полат Е.С. Современные педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва: Академия, 2020.
10. OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2023.