Орыс тілі сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту

Байжанова Уразкуль Ережеповна, Орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, «№23 жалпы білім беретін мектеп» КММ, Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы.

Орыс тілі сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту

Орыс тілі сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту

Аннотация

Бұл мақалада орыс тілі сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың тиімді жолдары қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек теориялық білімді меңгеруі жеткіліксіз. Ол алған білімін күнделікті өмірде қолдана білуі, ақпаратты түсінуі, талдауы, салыстыруы, өз ойын сауатты жеткізуі және нақты коммуникативтік жағдаяттарда дұрыс шешім қабылдауы қажет. Осыған байланысты орыс тілі сабақтарында мәтінмен жұмыс, жағдаяттық тапсырмалар, пікірталас, шығармашылық және жобалық жұмыстарды жүйелі қолданудың маңызы ашылады. Функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталған тапсырмалардың үлгілері ұсынылады.

Түйін сөздер: функционалдық сауаттылық, орыс тілі, оқу сауаттылығы, мәтінмен жұмыс, коммуникативтік құзыреттілік, сыни ойлау, практикалық тапсырма, ақпараттық сауаттылық.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – білімді дайын түрде қабылдайтын емес, оны өмірлік жағдайларда тиімді қолдана алатын тұлғаны қалыптастыру. Сондықтан мектептегі оқыту үдерісінде функционалдық сауаттылықты дамытуға ерекше көңіл бөлінеді.

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін нақты өмірлік жағдайларда қолдана білу қабілеті. Оқушы мәтінді оқып қана қоймай, оның негізгі мазмұнын түсініп, қажетті ақпаратты табуы, оны талдауы, бағалауы және өз мақсатына сәйкес пайдалана алуы тиіс.

Орыс тілі сабағы функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға үлкен мүмкіндік береді. Себебі тіл – адамның ойлау, қарым-қатынас жасау, ақпаратты қабылдау және жеткізу құралы. Сондықтан орыс тілін оқыту барысында грамматикалық ережелерді меңгертумен қатар, оқушының тілдік білімін практикалық жағдайда қолдануына мүмкіндік жасау маңызды.

Функционалдық сауаттылықтың маңызы

Функционалдық сауаттылық бірнеше өзара байланысты дағдыларды қамтиды. Оларға оқу және ақпаратты түсіну, талдау, салыстыру, қорытынды жасау, өз ойын дәлелдеу, ауызша және жазбаша сөйлеу, ақпаратпен жұмыс істеу дағдылары жатады.

Оқушының функционалдық сауаттылығы қалыптасқан кезде ол:

• мәтіннен қажетті ақпаратты таба алады;
• негізгі және қосымша ақпаратты ажыратады;
• ақпаратты салыстырып, талдайды;
• факті мен пікірді ажыратады;
• өз ойын жүйелі түрде жеткізеді;
• пікірін дәлелдейді;
• тілдік нормаларды дұрыс қолданады;
• алған білімін жаңа жағдаятта пайдаланады.

Демек, функционалдық сауаттылықтың басты ерекшелігі – білімнің өмірмен байланысы.

Орыс тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру

Орыс тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамытудың ең тиімді тәсілдерінің бірі – мәтінмен жұмыс.

Оқушыларға тек көркем мәтіндерді ғана емес, күнделікті өмірде кездесетін хабарландыру, жарнама, нұсқаулық, электрондық хат, жаңалық, кесте, сауалнама сияқты мәтіндерді де ұсынуға болады.

Мысалы, оқушыға белгілі бір үйірме туралы хабарландыру беріледі. Ол хабарландырудан үйірменің атауын, өткізілетін уақытын, орнын және қатысу шарттарын анықтайды. Кейін осы ақпаратты пайдаланып, досына қысқаша хабарлама жазады.

Мұндай тапсырма бірнеше дағдыны бір уақытта дамытады: мәтінді түсіну, қажетті ақпаратты іздеу, оны пайдалану және жазбаша коммуникация.

Жағдаяттық тапсырмалардың тиімділігі

Функционалдық сауаттылықты дамытуда өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалардың орны ерекше.

Мысалы:

Жағдаят: Сіз мектепте өтетін кітап көрмесіне қатысқыңыз келеді.

Тапсырма: Көрме туралы хабарландыруды оқып, қажетті ақпаратты анықтаңыз. Сыныптасыңызға көрмеге бірге баруды ұсынатын қысқа хабарлама жазыңыз.

Немесе:

Жағдаят: Сізге интернеттен екі түрлі кітап туралы ақпарат ұсынылды.

Тапсырма: Ақпаратты салыстырып, қай кітапты оқуға ұсынатыныңызды жазыңыз. Өз таңдауыңызды екі-үш дәлелмен түсіндіріңіз.

Бұл тапсырмалар оқушыны дайын жауапты қайталауға емес, ақпаратты талдауға және өз шешімін негіздеуге үйретеді.

Сыни ойлау арқылы функционалдық сауаттылықты дамыту

Функционалдық сауаттылық сыни ойлау қабілетімен тығыз байланысты. Қазіргі ақпараттық қоғамда оқушы кез келген ақпаратты бірден қабылдамай, оның дұрыстығын бағалай білуі қажет.

Орыс тілі сабақтарында «Факт немесе пікір», «Автордың көзқарасы қандай?», «Ақпаратқа сенуге бола ма?», «Дәлелде» сияқты тапсырмаларды қолдануға болады.

Мысалы, оқушыларға бірнеше сөйлем ұсынылады:

«Бұл қалада көптеген кітапхана бар».

«Бұл қаладағы ең жақсы кітапхана – осы кітапхана».

Оқушылар бірінші сөйлемнің нақты ақпаратқа, ал екіншісінің пікірге жақын екенін анықтап, өз жауаптарын түсіндіреді.

Осындай жұмыстар оқушының мәтінді жай ғана оқуын емес, оның мазмұнына сыни тұрғыдан қарауын қалыптастырады.

Коммуникативтік дағдыларды дамыту

Функционалдық сауаттылықтың маңызды бөлігі – тиімді қарым-қатынас жасай білу. Сондықтан орыс тілі сабақтарында оқушылардың ауызша сөйлеуіне жеткілікті көңіл бөлінуі керек.

Бұл мақсатта:

• пікірталас;
• диалог;
• сұхбат;
• рөлдік ойын;
• топтық талқылау;
• пікір білдіру;
• презентация

сияқты жұмыс түрлерін пайдалануға болады.

Мысалы, «Мектепте ұялы телефон қолдануға рұқсат беру керек пе?» деген тақырыпта пікірталас ұйымдастыруға болады.

Оқушылар өз көзқарасын білдіріп, дәлел келтіреді, қарсы пікірді тыңдайды және өз ойын қорғайды. Мұндай жұмыс олардың сөздік қорын байытып қана қоймай, өз ойын жүйелі және дәл жеткізу дағдысын қалыптастырады.

Жазылым арқылы функционалдық сауаттылықты дамыту

Жазылым тапсырмалары да оқушының функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың маңызды құралы болып табылады.

Оқушыларға дәстүрлі шығарма немесе мазмұндама жұмыстарымен қатар өмірде қажет болатын жазылым түрлерін ұсыну тиімді:

• электрондық хат;
• өтініш;
• хабарлама;
• жарнама;
• шақыру;
• пікір;
• шағын мақала;
• ресми хат.

Мысалы:

Тапсырма: Мектепте өтетін ғылыми конференция туралы досыңызға электрондық хат жазыңыз. Хатта конференцияның тақырыбын, өтетін уақытын және өзіңіздің қатысу мақсатыңызды көрсетіңіз.

Бұл тапсырма оқушыны нақты өмірлік коммуникацияға дайындайды.

Жобалық және шығармашылық жұмыстар

Жобалық жұмыс функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді әдістерінің бірі болып саналады. Жоба барысында оқушы ақпаратты өзі іздейді, оны жүйелейді, талдайды және қорытынды жасайды.

Мысалы, «Жастардың сөйлеу мәдениеті» тақырыбында шағын зерттеу жүргізуге болады. Оқушылар сауалнама сұрақтарын дайындап, жауаптар жинайды, нәтижелерін талдайды және өз қорытындыларын сынып алдында қорғайды.

Бұл жұмыс барысында оқушылардың оқу, жазу, сөйлеу, ақпаратпен жұмыс істеу және сыни ойлау дағдылары қатар дамиды.

Функционалдық тапсырмаларды бағалау

Функционалдық сауаттылықты бағалауда тек дұрыс жауапқа емес, оқушының тапсырманы орындау үдерісіне де назар аудару қажет.

Бағалау барысында мына критерийлерді қолдануға болады:

Мұндай бағалау оқушының алған білімін жаңа жағдайда қолдану деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, функционалдық сауаттылықты дамыту – қазіргі мектептегі білім беру үдерісінің маңызды бағыттарының бірі. Орыс тілі сабақтарында бұл міндетті жүзеге асыру үшін оқушының тілдік білімін өмірлік жағдаяттармен байланыстыру қажет.

Мәтінмен жұмыс, жағдаяттық тапсырмалар, пікірталас, шығармашылық және жобалық жұмыстар оқушылардың ақпаратты түсінуіне, талдауына, өз ойын дәлелдеуіне және тілдік білімін практикалық жағдайда қолдануына мүмкіндік береді.

Функционалдық сауатты оқушы – тек грамматикалық ережелерді білетін оқушы емес, сол білімді қарым-қатынаста, оқу барысында және күнделікті өмірде тиімді пайдалана алатын тұлға.

Сондықтан мұғалім әр сабақта оқушыға алған білімін қолдануға мүмкіндік беретін тапсырмаларды жүйелі түрде енгізуі қажет. Осындай әдістемелік тәсілдер арқылы орыс тілі сабағы оқушының тек тілдік білімін ғана емес, оның дербестігін, сыни ойлауын, коммуникативтік қабілетін және өмірлік құзыреттілігін дамытатын маңызды ортаға айналады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. OECD. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2023.
2. Выготский Л. С. Педагогическая психология. – М.: Педагогика, 1991.
3. Бабанский Ю. К. Методы обучения в современной общеобразовательной школе. – М.: Просвещение, 1985.
4. Селевко Г. К. Современные образовательные технологии. – М.: Народное образование, 1998.
5. Полат Е. С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – М.: Академия, 2009.
6. Львов М. Р. Методика преподавания русского языка в начальных классах. – М.: Академия.
7. Абылкасымова А. Е. Современный урок: требования, возможности, перспективы. – Алматы.
8. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім беру деңгейіне арналған оқу бағдарламалары.
9. Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы нормативтік-әдістемелік құжаттары.